რეცენზია 2026 წელს გამოცემულ X კლასის საქართველოს ისტორიის სახელმძღვანელოზე (ავტ. ჯაბა სამუშია, გიორგი კალანდია, ალექსანდრე ბოშიშვილი)

 

რამდენიმე დღის წინ გამოქვეყნდა X კლასის სახელმძღვანელო საქართველოს ისტორიაში (,,მოსწავლის წიგნი’’). სახელმძღვანელოს ავტორები არიან ჯაბა სამუშია, გიორგი კალანდია და ალექსანდრე ბოშიშვილი. აღნიშნული წიგნი სახელმძღვანელოთა სერიის პირველი ნაწილია (უნდა ველოდოთ, რომ გამოქვეყნდება დანარჩენი სამი ნაწილიც) (გამოიცა მეშვიდე კლასის მსოფლიო ისტორიის სახელმძღვანელოც, თუმცა, ამჯერად, რეცენზია მხოლოდ მეათე კლასის საქართველოს ისტორიის ,,მოსწავლის წიგნს'' შეეხება). სახელმძღვანელო მოიცავს ძირითად ტექსტს, წყაროებს, კითხვებს, რუქებსა და ილუსტრაციებს (სულ 181 გვერდი). უნდა აღინიშნოს, რომ წიგნი გამოირჩევა შესანიშნავი ილუსტრაციებით, რაც მოსწავლეებისთვის (და არა მარტო მათთვის) უთუოდ საინტერესო სიახლეა. სახელმძღვანელოს ერთმნიშვნელოვნად დადებით მხარეს წარმოადგენს რუქების სიუხვე, რაც მოსწავლეს სხვადასხვა ეპოქების გეოპოლიტიკური მდგომარეობის შესახებ ნათელ წარმოდგენას უქმნის, მაგრამ (ძალიან არ მინდა რადიკალური შეფასებების გამოყენება, მაგრამ, სამწუხაროდ, მომიწევს) ,,მოსწავლის წიგნი’’ იმდენადაა გადავსებული უხეში შეცდომებითა და სრულიად არაკომპეტენტური მსჯელობით, უშინაარსო კითხვებითა და დაუსაბუთებელი მტკიცებებით, რომ ამ სერიოზული ხარვეზების ფონზე წიგნის ყველა დადებითი მხარე ფერმკრთალდება და უჩინარდება.

            უპირველეს ყოვლისა, დავსვათ შეკითხვა: რა უნდა იყოს ისტორიის (საქართველოს ან მსოფლიოს) სახელმძღვანელოს უმთავრესი დანიშნულება? ცხადია, ცოდნის მიღება ისტორიულ პირთა და მოვლენათა შესახებ, მაგრამ ისტორიის შესახებ ,,ცოდნის მიღება’’ ერთობ სპეციფიკური პროცესია და ის აუცილებლად გულისხმობს კრიტიკულ აზროვნებას (ისევე როგორც ყოველგვარი ცოდნის მიღება). მეცხრამეტე საუკუნიდან ისტორიის როგორც მეცნიერების მთავარი ფუნქცია წყაროების კრიტიკული წაკითხვაა. ნებისმიერი ისტორიული წყარო შესაფერის განსჯასა და გარჩევას მოითხოვს. რამდენად სანდოა ესა თუ ის წყარო? როდის შეიქმნა და რამდენად არის დაშორებული ეს წყარო იმ მოვლენებს, რომელთა შესახებაც მოგვითხრობს? შეუძლია თუ არა სხვა წყაროებს (მაგალითად, არქეოლოგიასა და ეპიგრაფიკას) დაადასტუროს ჩვენთვის საინტერესო თხზულებაში დაცული ცნობები? ისტორიაზე მსჯელობისას ნებისმიერმა ადამიანმა უნდა იცოდეს, რომ არ უნდა ვენდოთ შუა საუკუნეების ქრონიკებს, რომლებიც ხუთასი, რვაასი, ათასი და ათას ხუთასი წლის წინანდელ მოვლენებზე მოგვითხრობენ, თუკი თანადროული წყაროები ამ მოვლენების შესახებ არაფერს გვაუწყებენ. გათვალისწინებულია თუ არა ეს, ჯერ კიდევ ლეოპოლდ რანკეს (1795-1886, გერმანელი ისტორიკოსი) დროიდან, აღიარებული საყოველთაო ჭეშმარიტებები (რომელიც ქართულ ისტორიოგრაფიაში ივანე ჯავახიშვილმა დაამკვიდრა) აღნიშნულ სახელმძღვანელოში? სამწუხაროდ, არ არის. აბა, რა უნდა მიიღოს ამ სახელმძღვანელოსგან სკოლის მოსწავლემ? უბრალოდ ,,ფაქტების’’ გროვა, რომელიც ხშირად პატრიოტულადაა გაზვიადებული? როგორ უნდა განუვითარდეს კრიტიკული აზროვნების, მსჯელობის, მწვავე კითხვების დასმისა და საყოველთაოდ მიღებული ,,ჭეშმარიტებების’ ეჭვქვეშ დაყენების უნარი (რაც, ვფიქრობ, განათლების, მათ შორის ისტორიის სწავლების, მთავარი დანიშნულებაა)? ისტორიიდან და ჩვენი თანამედროვეობიდანაც კარგადაა ცნობილი ახალგაზრდა ტვინების ამ პატრიოტულად გაზღაპრებული ინფორმაციით გადავსების სამწუხარო შედეგები.

             დასაწყისშივე სახელმძღვანელო გვაუწყებს, რომ ,,მოსწავლის წიგნში’’ მოცემული თემების მთავარი ფუნქცია მოსწავლისათვის ისტორიაში პიროვნების როლის გაგებაა (ამას შემდეგში დავინახავთ, თუ როგორ „გაგებას“’ გვთავაზობენ ავტორები). შემდეგ, პირველი თავი, ყოველგვარი შესავლის გარეშე, იწყება წინადადებით „ქართული ტომების უძველესმა სახელმწიფოებრივმა გაერთიანებებმა ძვ. წ. VIII საუკუნეში არსებობა შეწყვიტა’’ (მე-8 გვ.). უძველესი ქართული გაერთიანებების წარმოშობა ხომ არ არის დიდი აფეთქება? მანამდეც ხომ ვიცით რა ხდებოდა? გაუგებარია, რატომ არ დაურთეს ავტორებმა ამ მტკიცებას მცირე შესავალი, სულ ერთი ან ორი წინადადებით, რათა მოსწავლეს ეპოქის კონტექსტისა და წინარე პერიოდის შესახებ შესაბამისი წარმოდგენა ჰქონდეს.

შემდეგ (იმავე, მე-8 გვერდზე) ავტორები გვაუწყებენ, რომ ძვ. წ. VII საუკუნის ბოლოს მესხური ტომები ჩრდილოეთისკენ წამოვიდნენ და ქართულ ტომებს შეერივნენ. თუმცა, საერთოდ არაფერს ამბობენ იმაზე, თუ ვინ იყვნენ ეს მესხური ტომები? ინდოევროპული წარმოშობის ხალხზეა საუბარი თუ რომელიმე სხვა წარმომავლობის უცხო ეთნიკურ ელემენტზე? საიდან და რატომ წამოვიდნენ მესხები? ეს ყველაფერი ახსნა-განმარტების გარეშეა დატოვებული. 

მე-9-მე-11 გვერდებზე აღწერილია მეფე ფარნავაზის ყველასთვის ცნობილი თქმულება. ავტორები ლეგენდას ისე გადმოგვცემენ, როგორც ეს ,,ქართლის ცხოვრებასა“ და „ქართლის მოქცევაშია“, დაცული და შემდეგ პირდაპირ ასკვნიან: „ზემოხსენებული ამბები ქართულ წყაროებში ისეა გადმოცემული, რომ ზოგიერთი მონაკვეთი თითქმის დაუჯერებელი ჩანს. თუმცა მოცემული ისტორიის დიდი ნაწილი სინამდვილეს შეესაბამება, რადგან სხვა ქართული და უცხოური წერილობითი წყაროები და არქეოლოგიური მასალა ამასვე ადასტურებს“ (მე-11 გვ.). დამოწმებული ციტატა ყველაზე აშკარა დადასტურებაა იმისა, თუ რატომ არ უნდა იწერებოდეს სასკოლო სახელმძღვანელო იმ ავტორების მიერ, რომლებიც საკითხს არ იცნობენ. გარდა იმისა, რომ ასეთ ისტორიკოსებს შესაფერისი ცოდნა არ გააჩნიათ (და რაც გააჩნიათ, თითქმის ყოველთვის მცდარია), მოსწავლეებს სრულიად დამახინჯებულ წარმოდგენას უქმნიან ისტორიულ წარსულსა და ისტორიის, როგორც მეცნიერების, მეთოდოლოგიაზე. ძალიან საინტერესოა, რომელი „სხვა“, ქართული და უცხოური წერილობითი წყაროები და არქეოლოგიური მასალა“ ადასტურებს ფარნავაზის თქმულების ისტორიულობას (უშუალოდ ფარნავაზის ისტორიულობას არ ვეხები)? და რა ვიცით, რომ ეს „სხვა“ წყაროები სანდოა? საინტერესოა, რომელ არქეოლოგიურ აღმოჩენებში აისახა ფარნავაზის სიზმარი, განძის მოპოვება და დიღომში ირმების დევნა? რა სანდო და საკმარისი არქეოლოგიური მასალა მოგვეპოვება იმის საჩვენებლად, რომ ძვ. წ. IV-III საუკუნეების მიჯნაზე ქართლში ძლიერი, ცენტრალიზებული სამეფო ჩამოყალიბდა? შეიძლება ავტორებს აქვთ ელინისტური ხანის წერილობითი თუ ეპიგრაფიკული წყაროები (ან სადმე, დიღმის ჭალებსა თუ მცხეთის ხევებში, არქეოლოგიური არტეფაქტებიც აღმოაჩინეს), რომლებიც დაწვრილებით ან, თუნდაც მოკლედ, მოგვითხრობენ მეფე ფარნავზის შესახებ? თუ მხოლოდ ახ. წ. VIII-X საუკუნეებში, ანუ ფარნავაზის ეპოქიდან ათასი-ათას სამასი წლის შემდეგ შექმნილ ქართულ წყაროებს ეყრდნობიან, რომელთა ცნობებს ფარნავაზის შესახებ, მაგალითად, ივანე ჯავახიშვილი კატეგორიულად უარყოფდა (და სრულიად საფუძვლიანადაც)?

            ან საიდან დაასკვნეს ავტორებმა, რომ ქუჯი ისტორიულად დადასტურებული პიროვნებაა, რომელმაც თურმე სიხარულით მიიღო ფარნავაზის ბატონობა და მუდამ ფარნავაზის კეთილდღეობაზე ფიქრობდა? რა სანდო წყაროებით ვიცით, რომ არქეოპოლისი ქუჯიმ დაარსა, რასაც ავტორები ყოველგვარი კრიტიკული ანალიზის გარეშე ისტორიულ რეალობად ასაღებენ? სახელმძღვანელოს ავტორებს ისიც კი ვერ გაუგიათ, რომ მეგრულად არქეოპოლისს ,,ჯიხან-ქუჯი’’ კი არა (როგორც ეს მე-15 გვერდზეა მითითებული), არამედ ჯიხაქვინჯი ჰქვია, რაც ქართულად ითარგმნება როგორც ,,ციხისძირი’’ (აშკარაა, რომ გვიანდელმა ქართულმა წყარომ ჯიხანქვინჯი ,,ჯიხან-ქუჯად'' აღიქვა).[i]

             ზემოთ კი აღვნიშნე, რომ რუქების სიუხვე სახელმძღვანელოს ერთ-ერთი დადებითი მხარეა, მაგრამ უხეში შეცდომა აქაც გვხვდება. 25-ე გვერდზე, მე-4 რუქაზე, რომელიც ახ. წ. IV საუკუნის გეოპოლიტიკურ რეალობას ასახავს, იბერია საქართველოს მთელ თანამედროვე ტერიტორიაზეა გადაჭიმული. საიდან ვიცით, რომ იბერია ამ დროს დასავლეთ საქართველოსაც მოიცავდა? რა უნდა გაიგოს მოსწავლემ ამ რუქაზე დაყრდნობით? სად არის ეგრისი? რა გეოპოლიტიკური ვითარებაა დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე? 

     25-ე გვერდზე ავტორები აცხადებენ, რომ „395 წელს რომის უკანასკნელმა იმპერატორმა თეოდოსი I-მა ანდერძით ქვეყანა თავის ორ ვაჟს გაუყო. ასე ჩამოყალიბდა აღმოსავლეთ რომის იმპერია, იგივე ბიზანტია, და დასავლეთ რომის იმპერია“. აღნიშნულ წინადადებაში ოცდაოთხი სიტყვაა და, ალბათ, ასამდე შეცდომა. ციტატაში ბიზანტიის იმპერიის ისტორიის „საარაკო“ უცოდინარობა ჩანს. თეოდოსი I არ ყოფილა „რომის უკანასკნელი იმპერატორი“ და არც 395 წლის გაყოფით ჩამოყალიბებულა ბიზანტიის იმპერია. საერთოდ, 395 წლის „გაყოფა“ თანადროულ წყაროებში არანაირ „გაყოფად“ არ აღიქმებოდა. რომის იმპერია არსებობას აგრძელებდა და 476 წლის ცნობილი მოვლენის შემდეგაც რომის იმპერატორის ტახტი მყარად იდგა - ამჯერად, მხოლოდ კონსტანტინოპოლში. ასე რომ, 395 წლის მოვლენებთან დაკავშირებით საუბარი „უკანასკნელ იმპერატორზე“ და ბიზანტიის „ჩამოყალიბებაზე“ სრული აბსურდია.

იქვე, 25-ე გვერდზე, ავტორები აცხადებენ, რომ ,,ცეცხლთაყვანისმცემლობა იგივე მაზდეანობა ირანის ოფიციალური რელიგია იყო.’’ ავტორები ერთმანეთისგან ვერ ასხვავებენ ტერმინებს ,,ცეცხლთაყვანისცმელობას,’’ ,,მაზდეანობასა’’ და ,,ზოროასტრიზმს’’. ტერმინი ,,ცეცხლთაყვანისმცემლობა/ცეცხლისმსახურება’’ შუა საუკუნეების ქართულ წყაროებში ძველი ირანული რელიგიის დამამცირებელ აღწერად გამოიყენება. ძველი ირანელები ცეცხლს, როგორც ღვთაებას, არ სცემდნენ თაყვანს. სპეციალისტი ამ შემთხვევაში, იმისათვის რათა მოსწავლე შეცდომაში არ შეეყვანა, აუცილებლად აღნიშნავდა ამ ფაქტს, რადგან თანამედროვე სამეცნიერო ლიტერატურაში ეს ტერმინი დამამცირებელ (derogatory) სახელწოდებადაა მიჩნეული, მაგრამ საამისოდ თამამედროვე სამეცნიერო ლიტერატურას უნდა იცნობდე. ასევე, უნდა იცოდე, თუ რა განსხვავებაა ტერმინებს ,,მაზდეანობასა’’ და ,,ზოროასტრიზმს’’ შორის. მართალია, ხანდახან, ეს ტერმინები ერთმანეთის სინონიმებად გამოიყენება, მაგრამ აღნიშნულ ტერმინთა ერთმანეთის სინონიმებად ხმარება შესაძლოა დამაბნეველი არ იყოს ირანისტისთვის, რომელიც ძველ ირანულ კულტურასა და ისტორიას საფუძვლიანად იცნობს. სამაგიეროდ, ის დამაბნეველია მოსწავლისათვის. ამიტომ ავტორებს აქ აუცილებლად უნდა მიეთითებინათ, რომ ტერმინი ,,მაზდეანობა’’ ხშირად ირანელ/ირანულენოვან ხალხთა მრავალფეროვანი, ხალხური რწმენა-წარმოდგენების აღსანიშნავად გამოიყენება (მათ შორის არაირანული მოდგმის ხალხების, ქართველებისა და სომხების, ირანული წარმოშობის რელიგიათა აღსაწერადაც, რომლის შესახებაც ავტორები კრინტს არ სძრავენ), ხოლო ,,ზოროასტრიზმს’’ ძველი ირანული რელიგიის უფრო ,,ორთოდოქსული’’ ფორმის აღსაწერად ხმარობენ. უკიდურესი არაპროფესიონალიზმისა და არააკადემიურობის მაჩვენებელია, როდესაც ავტორები ძველ ირანელებს ,,კერპის მსახურებად’’ მოიხსენიებენ (26-ე გვ.).

მაგრამ ავტორთა არაკომპეტენტურობა სრულიად დაუპყრობელ მწვერვალებს აღწევს, როდესაც საქმე ვახტანგ გორგასლის მეფობაზე მიდგება. ყოველგვარი დასაბუთების, რომელიმე სარწმუნო წყაროს დამოწმების გარეშე პატივცემული ავტორები ლამის ყველაფერს ვახტანგ გორგასლის მეფობის შესახებ სანდო ისტორიულ მოვლენებად აცხადებენ. ჯერ კიდევ ივ. ჯავახიშვილი მიუთითებდა, ყოველგვარი ორაზროვნების გარეშე, თუ რამდენად არასანდო წყაროა ,,ვახტანგ გორგასლის ცხოვრება’’ (რომელიც ზოგი მოსაზრებით მერვე საუკუნეში დაიწერა, ხოლო სხვა შეხედულებით - მეთერთმეტეში). ავტორებმა კი აიღეს და ვახტანგის გრანდიოზული ლაშქრობა ჩრდ. კავკასიაში, დასავლეთ საქართველოს შემოერთება და ბიზანტიის აღმოსავლეთ პროვინციების დალაშქვრაც კი (ამ ეპიზოდის ზღაპრულობა არასპეციალისტი მკითხველისთვისაც კი აშკარა უნდა იყოს) ისტორიულ რეალობად გაასაღეს (28-ე გვ.). რა წყაროების კრიტიკულ ანალიზზე და ივ. ჯავახიშვილის სამეცნიერო მემკვიდრეობის პატივისცემაზეა ლაპარაკი, როდესაც ავტორები ზღაპრებს რეალობად ასაღებენ და ამ ყველაფერს ახალგაზრდებს ასწავლიან?

ცალკე საკითხია, ვახტანგ გორგასლის საეკლესიო რეფორმა. ამ რეფორმასთან დაკავშირებით ავტორები ასკვნიან, რომ ვახტანგ გორგასალმა ქართლის ეკლესია ავტოკეფალია მოუპოვა, ქართლის ეკლესიის საჭეთმპყრობლად კათალიკოსი დანიშნა, რათა ქართლის ეკლესია სხვა ქვეყანაზე არ ყოფილიყო დამოკიდებული (29-30-ე გვ.). რა თქმა უნდა, არც ერთი მათგანი არ იწუხებს თავს აუხსნას მოსწავლეს, თუ რას ნიშნავს ,,ავტოკეფალია’’, ან საიდან ვიცით, რომ ვახტანგმა ქართლის ეკლესიას ავტოკეფალია მოუპოვა? ან რას ნიშნავს საეკლესიო ტიტული ,,კათალიკოსი’’ ან რომელ ,,სხვა ქვეყანაზე’’ უნდა ყოფილიყო ქართლი ეკლესიურად დამოკიდებული (30-ე გვ.)? როცა შესაფერისი ლიტერატურა არ წაგიკითხავს, ცხადია, მოსწავლეს ვერაფერს აუხსნი.

31-ე გვერდზე ავტორებს ,,ვახტანგ გორგასლის ცხოვრებიდან’’ ციტატა აქვთ დამოწმებული, სადაც აღწერილია, რომ აბჯრით შემოსილ მეფეს შეეძლო ირემს სირბილით დასწეოდა (!) და ცხოველი რქებით შეეპყრო. მეტიც, წყაროს თანახმად, მეფე აბჯარში ჩასმულ ცხენს მხრებზე მოიგდებდა და მცხეთიდან არმაზის ციხეზე ადიოდა. წყაროს არ ახლავს არავითარი კრიტიკული კომენტარი. ეს გვაიძულებს ვიფიქროთ, რომ ავტორებს წყაროში მოცემული ვახტანგ გორგასლის ფიზიკურ შესაძლებლობათა აღწერა სჯერათ. ამ შემთხვევაში მოსწავლეებს უფრო მეტის სწავლება შეუძლიათ წიგნის ავტორებისთვის, ვიდრე პირიქით. ნებისმიერმა მოსწავლემ იცის, რომ სუპერმენი და მარველის სამყაროში აღწერილი სუპერგმირები (თუმცა სუპერმენი არ არის მარველის სამყაროს ნაწილი) რეალობაში არ არსებობენ. როგორც ჩანს, ჩვენი ავტორები ზღაპრულ სუპერგმირებსა და ისტორიულ რეალობას ერთმანეთისგან ვერ არჩევენ. მათ მიერ დაწერილი სახელმძღვანელოთი კი ათასობით მოსწავლემ უნდა ისწავლოს.

ადრეულ შუა საუკუნეთა ეპოქის განხილვისას, ავტორები საერთოდ არ ეხებიან ისეთი გამორჩეული პიროვნებების მოღვაწეობას, როგორებიც იყვნენ სტეფანოზ I დიდი, ქართლის ერისმთავარი (590-627), ერისმთავარი სტეფანოზ III (711-739) (არადა, სტეფანოზ III, შესაძლოა, ყველაზე მნიშვნელოვანი ფიგურაა მერვე საუკუნის საქართველოს ისტორიიდან) მეფე არჩილი (გარდ. 786 წ.) (თუმცა არჩილის სამეფო ტიტული საკამათოა ისტორიკოსთა შორის), აშოტ კურაპალატს (786-826) და ა.შ. არადა, წიგნის დასაწყისში ავტორებმა გამოგვიცხადეს რომ გაკვეთილთა მთავარი თემა სწორედ გამორჩეული პიროვნებები იქნებიანო. წიგნში ქართული სამეფო-სამთავროების წარმოშობისა და ჩამოყალიბების ზოგადი მიმოხილვაც კი არაა, თუმცა, რადგან, სახელმძღვანელო ავტორთა მიერ არჩეული ,,შესანიშნავი’’ სტრატეგიის თანახმად, პიროვნებებზე ამახვილებს ყურადღებას, ეს გასაგებიცაა.

დასაფასებელია, რომ ავტორები ყურადღებას აქცევენ ისეთ ისტორიულ ფიგურებს, რომლებსაც ფართო საზოგადოება ნაკლებად იცნობს, მაგალითად, აფხაზთა მეფე ლეონს (957-967) (თუმცა მისი სამეფო ტიტულიც საკამათოა). აღსანიშნავია, ის მდიდარი ილუსტრაციები, რომლითაც მოსწავლისათვის ცხადი ხდება ,,აფხაზთა’’ ანუ დასავლურ-ქართული სამეფოს კულტურის სიმდიდრე და ბრწყინვალება. ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ თემების ბოლოს მოყვანილ შეკითხვებში, რაც მოსწავლეთათვის სამსჯელოდაა განკუთვნილი, ხანდახან საინტერესო შეკითხვაც გამოანათებს. მაგ. ერთმა ასეთმა შეკითხვამ 39-ე გვერდზე ,,გამოანათა’’ (პირველი თავის მე-4 ქვეთავის მე-5 შეკითხვა). შეკითხვა მოსწავლეს სთხოვს დაასაბუთოს, თუ ლეგენდის რა ნაწილი შეიძლება ასახავდეს ისტორიულ მოვლენას და რა ნაწილია გამოგონილი. ეს კარგი კითხვაა წყაროს კრიტიკული ანალიზისა და მსჯელობისათვის, მაგრამ ამ გამონათების შემდეგ ისევ მოიღრუბლა. შემდეგი, მე-6 შეკითხვა (იმავე გვერდზე), ასეთია: ,,რატომ იყენებენ ისტორიკოსები თქმულებებს, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ყოველთვის ზუსტად არ ასახავენ ისტორიულ რეალობას?’’ ავტორებს ვთხოვ დაასახელონ საერთაშორისო სამეცნიერო საზოგადოების მიერ აღიარებული ერთი მედიევისტი ისტორიკოსიც კი, რომელიც ფოლკლორს ისტორიის რეკონსტრუქციისთვის სერიოზულად იყენებს (ვგულისხმობ მშრალი ფაქტების რეკონსტრუქციას. ეს შეკითხვა აფხაზთა მეფე ლეონის მიერ მოქვის ტაძრის აგების კონტექსტშია დასმული). ან რას ნიშნავს, მაგალითად, ის აზრი, რომლის თანახმადაც თქმულებები ,,ყოველთვის ზუსტად არ ასახავენ ისტორიულ რეალობას“? და ზუსტად როდის ასახავენ? ცნობილია კი მეცნიერებისთვის რომელიმე თქმულება, რომელიც ,,ზუსტად ასახავს’’, მაგალითად, მეათე საუკუნის ისტორიულ რეალობას? როგორც იტყვიან, ეს უკვე სასაცილოც კი აღარ არის.

არანაკლები შეცდომებითა და უცოდინარობის მრავალსახოვანი გამოვლინებებითაა სავსე თავები, რომლებიც XI-XII  საუკუნეების თუ მომდევნო ეპოქის საქართველოს ისტორიას ეხება. რატომღაც ავტორები (რაზე დაყრდნობით?) ამტკიცებენ, რომ ,,დავით აღმაშენებლის დასი’’, დავითის მამის, გიორგი II-ის მომხრეთაგან განსხვავებით, რაღაც რადიკალური ზომების მიღებას აპირებდა, რომ დავითის დასის ანუ ახალგაზრდების ხედვა ,,რადიკალურად’’ განსხვავდებოდა გიორგი II-ის პოლიტიკისგან, თითქოს გიორგი II-ის კარზე დავითის გარშემო ისეთი ადამიანები შემოიკრიბნენ, რომლებსაც სელჩუკთა თარეშის აღკვეთა სურდათ (48-ე გვ.). და საიდან ჩანს ეს ყველაფერი? რა სანდო წყაროზე დაყრდნობით აცხადებენ ამას პატივცემული ავტორები? ანუ, მეფე გიორგი II-ს შეეძლო, მაგრამ არ სურდა სელჩუკთა თარეშის აღკვეთა? ამით განსხვავდებოდა მისი პოლიტიკა ვაჟის მომხრეთა პოლიტიკისგან? ცხადია, თუკი არ გვაქვს რამდენიმე (და არა ერთადერთი) სანდო წყარო, რომლებიც ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად, პირდაპირი ცნობებით, ადასტურებს ამ შეხედულებას, ეს აზრი ჩვეულებრივი მარჩიელობაა და მეტი არაფერი.

დავითის მეფობასთან დაკავშირებით უნდა ითქვას, რომ სამხედრო ისტორიის სპეციალისტებისგან დიდი ხანია უკვე რაც საფუძვლიანადაა, გაკრიტიკებული ამ ეპოქის წყაროებში დაცული ცნობები სხვადასხვა (ქართული თუ უცხოური) ლაშქრის რაოდენობაზე (იხ. თუნდაც სოსო მარგიშვილის, მამუკა წურწუმიას, ნიკა ხოფერიას ნაშრომები). ჩვენი პატივცემული ავტორები კი მაინც „ამტკიცებენ“, რომ დავითმა ყივჩაღთა ჩამოსახლებით ორმოცი ათასი მეომარი შეჰმატა ქართულ ლაშქარს (53-ე გვ.), ხოლო დიდგორის ბრძოლაში ქართული ჯარის რაოდენობა  თურმე 55 600 ყოფილა (55-ე გვ.).

ისევ უხეში შეცდომების მთელი წყება: მაგ., რუის-ურბნისის კრებაზე საუბრისას, პატივცემულ ავტორებს ,,წიგნისმკითხველთან’’ დაკავშირებით ორი მძიმე შეცდომა მოსდით: პირველი ის, რომ მათ წიგნისმკითხველი სამღვდელო დასის წევრი ჰგონიათ, მაშინ როცა სამღვდელო დასის წევრები არიან მხოლოდ ეპისკოპოსი, მღვდელი და დიაკვანი. მეორე ის რომ, ავტორებს არ აქვთ წაკითხული რუის-ურბნისის კრებასთან დაკავშირებით დაწერილი ერთ-ერთი უმთავრესი მონოგრაფია ცნობილი მეცნიერის, ენრიკო გაბიძაშვილის, ავტორობით, სადაც განსვენებული მეცნიერი ცხადად აჩვენებს, რომ წიგნისმკითხველად დადგინების მინიმალური ასაკი ხელნაწერებში შეცდომით რვა წლითაა განსაზღვრული (ეს შეცდომაა გამეორებული სახელმძღვანელოში), მაშინ როცა თავდაპირველ ხელნაწერში თვრამეტი წელი უნდა ყოფილიყო,[ii] რაც სრულიად გასაგებია, რადგან წიგნისმკითხველის საქმიანობა ბევრ სირთულესთან იყო დაკავშირებული (სხვადასხვა ფსალმუნების, ტროპარების, კონდაკების დამახსოვრება, მოძიება, ღვთისმსახურების რთული განრიგის ზეპირი ცოდნა და ა.შ.) და ამ საქმინაობას რვა, ათი ან თუნდაც თოთმხეტი წლის ბავშვი თავს ვერ გაართმევდა. გარდა ამისა, ავტორები ,,წიგნისმკითვხელის’’ როგორც კლიროსის წევრის ფუნქციას, არ განმარტავენ. ზოგმა მოსწავლემ ეს ტერმინი შეიძლება ზოგადი მნიშვნელობით გაიგოს. ამ გაგებით, წიგნისმკითხველია ყველა, ვინც წიგნს კითხულობს, თუნდაც ლალი მოროშკინას წიგნს ,,მე, პრეზიდენტი და მსოფლიო ჩემპიონი’’ კითხულობდეს, მაგრამ ძველად წიგნისმკითხველი იმ ფუნქციას ასრულებდა, რასაც მოგვიანებით - მედავითნე. სხვათა შორის, საეკლესიო ენის უცოდინრობა ჩანს ,,ქერუბიმის“ განმარტებიდანაც. ავტორთა განმარტებით, ქერუმი ,,ანგელოზთა ერთ-ერთი ჯგუფია’’ (38-ე გვ). ქერუბიმები ,,რა? სად? როდის?’’ თამაშის მონაწილეები არ არიან, ისინი ,,ჯგუფად’’ რომ მოვიხსენიოთ. როდესაც ანგელოზთა იერარქიაზე საუბარი, შესაბამის საეკლესიო და აკადემიურ ლიტერატურაში დამკვიდრებულია ტერმინი ,,ანგელოზთა დასი’’ და ქერუბიმები, საეკლესიო სწავლების თანახმად, ანგელოზთა ერთ-ერთი უმაღლესი დასია. შეიძლება, ზოგიერთმა გააპროტესტოს ამგვარი ჩაძიება, მაგრამ როცა სახელმძღვანელო იწერება, რომლითაც მომავალი თაობა სწავლობს, მაშინ ყველა დეტალს აქვს მნიშვნელობა. საეკლესიო ენა კი ძალზე მგრძნობიარეა და ასეთ უხეშ ,,ინოვაციებს’’ ვერ ეგუება.  

ვფიქრობ, აღსანიშნავია და ნამდვილად დადებით შეფასებას იმსახურებს სახელმძღვანელოს ავტორთაგან დავითის ქველმოქმედების წარმოჩენა, თხრობა გელათის მონასტრის დაარსების შესახებ და, განსაკუთრებით, დავით აღმაშენებლის სიგელის თავგადასავლის აღწერა (59-ე გვ.), რაც, მგონია, რომ მოსწავლეებისთვის ძალიან საინტერესო უნდა იყოს.

პატივცემული ავტორები აცხადებენ, რომ სახელმძღვანელო ისტორიულ პიროვნებებზეა ორიენტირებული, მაგრამ რატომღაც მთლიანად გამოტოვეს დემეტრე I-ისა და გიორგი III-ის ეპოქა და თხრობა პირდაპირ თამარ მეფის მმართველობით გააგრძელეს. გაუგებარია, რატომ გამოტოვეს დემეტრე I და გიორგი III? პიროვნებებად არ ჩათვალეს ეს გამორჩეული მეფეები თუ საკმარისად ისტორიულად? შესაძლოა მათი მეფობის შესახებ სახელმძღვანლოს მომდევნო ნაწილებში ისაუბრონ, მაგრამ რა მიზანს ემსახურება ეს გაუგებარი ,,ნახტომები’’ სხვადასხვა ეპოქაში, თან სხვადასხვა სასწავლო სემესტრში? არა მგონია, ამ გზით მოსწავლეებს ისტორიის სწავლა გაუადვილდეთ.  

  ავტორებმა მოახერხეს და საქართველოს ისტორიის ყველაზე გამორჩეული ეპოქა, თამარის მეფობაც, შეცდომებით გადაავსეს (თან ,,მეცნიერის თვალსაზრისად’’ როინ მეტრეველის ფრიად ღრმააზროვანი შეფასებაც ჩაურთეს (65-ე გვ.)). ტრაპიზონის იმპერიის დაარსებასთან დაკავშირებით ავტორები წერენ, რომ თამარ მეფემ 1204 კონსტანტინეპოლის დაცემით ისარგებლა და ბიზანტიაში ლაშქრობა მოაწყო (67-ე გვ.), მაგრამ ავტორების მიერვე დამოწმებული წყაროებიდან (ბასილი ეზოსმოძღვარი, მიქაელ პანარეტოსი (69-ე გვ.)) ეს სულაც არაა ცხადი. აბა, საიდან ჩანს რომ თამარის მიერ მოწყობილი ლაშქრობა და კონსტანტინეპოლის დაცემა ერთმანეთთან რაიმე კავშირში იყო?  შეცდომით აქვთ ავტორებს მითითებული თამარ მეფის გარდაცვალების თარიღიც (1213 წელი), მაშინ როცა უკვე კარგა ხანია, რაც ცნობილმა აღმოსავლეთმცოდნემ, გოჩა ჯაფარიძემ, გამოარკვია, რომ თამარი 1210 წელს გარდაიცვალა,[iii] თუმცა ავტორთა სასარგებლოდ უნდა ითქვას, რომ ისინი თამარ მეფის საფლავის ,,საიდუმლოებას’’ ხალხური წარმოსახვის ტყვეობაში არ ტოვებენ და მიუთითებენ, რომ თამარის უკანასკნელი განსასვენებელი გელათის მონასტერი იყო (75-ე გვ.). ასევე, ვფიქრობ, ნებისმიერი მოსწავლისათვის ძალზე სასარგებლო უნდა იყოს ისეთი ილუსტრაციები, როგორებიცაა თამარ მეფის გვირგვინი და ბისონი (66-ე გვ.), მეთორმეტე საუკუნის მოჭიქული ჯამი (67-ე გვ.) და თამარ მეფის ფრესკული გამოსახულებები.

თუმცა ამ რამდენიმე დადებით ასპექტს კვლავ უხეში შეცდომების აჩრდილი ფარავს. XIII საუკუნეზე საუბრისას, ავტორები რატომღაც საერთოდ არ ახსენებენ საქართველოში ჯალალ ედ-დინის ლაშქრობას, ძალიან მოკლედ, ან თითქმის არ გადმოგვცემენ ლაშა-გიორგისა და რუსუდანის მმართველობას. საუბარს პირდაპირ XIII საუკუნის II ნახევრიდან აგრძელებენ. აქ ისინი იმეორებენ ტრადიციულად დამკვიდრებულ შეხედულებებს (ყოველგვარი გადაფასებისა და განსხვავებული ინტერპრეტაციის გარეშე): მაგალითად, სადუნ მანკაბერდელს ახასიათებენ, როგორც მედროვეს, რომელიც მხოლოდ პირადი კეთილდღეობისთვის ზრუნავდა, (გვ. 79-ე-მე-80 გვ.), მაშინ როცა მათ მიერვე დამოწმებული წყაროები სრულიად საპირისპიროს გვეუბნებიან. ამ წყაროთა თანახმად, სადუნი საქართველოში მოსახლეობის, ეკლესია-მონასტრების კეთილდღეობასა და სტაბილურობაზე ზრუნავდა (81-ე გვ.). ჟამთააღმწერლის მტკიცებით, მის დროს აშენდა და გაძლიერდა საქართველო. საიდან ჩანს ის ფაქტი, რომ სადუნი მხოლოდ პირად კეთილდღეობაზე ზრუნავდა ან მედროვე იყო?

 ყველასთვის გასაგებია რომ მსოფლიო ისტორიაზე მსოფლიო ისტორიის სახელმძღვანლოში იქნება საუბარი, მაგრამ მსოფლიო ისტორიის მცირედი კონტექსტი არც საქართველოს ისტორიის სახელმძღვანელოს აწყენდა, თუმცა ეს მცირედი კონტექსტი ამ სახელმძღვანლოში არის, მაგრამ აჯობებდა საერთოდ არ ყოფილიყო. მაგ, მე-100 გვერდზე, სადაც საქართელოსა და ფერარა-ფლორენციის კრებაზეა საუბარი, არც მეტი, არც ნაკლები, უბრალოდ, ტყუილები წერია. ვცდილობდი უფრო ზომიერი შეფასება მომენახა, მაგრამ როდესაც ნაშრომში იმ მოვლენას აღწერ, რომელიც საერთოდ არ მომხდარა, სხვა რომელი სიტყვა უნდა გამოვიყენოთ? ავტორთა განცხადებით, 1054 წელს მოხდა სქიზმა და ქრისტიანულ სამყარო ორ, კათოლიკურ და მართლმადიდებლურ, ნაწილად გაიყო. ცხადია, ავტორებს შეგნებულ სიცრუეში არ ვადანაშაულებ. უბრალოდ, იმაზე წერენ, რის შესახებაც არაფერი იციან. არავითარი სქიზმა 1054 წელს არ მომხდარა და არავითარ ორ ნაწილად ქრისტიანული სამყარო ამ დროს არ გაყოფილა.

არანაკლებ მძიმე შეცდოემებითაა სავსე მსჯელობა ფერარა-ფლორენციის კრების შესახებ, სადაც ავტორები დამაჯერებლად აცხადებენ, რომ ქართველებმა უარყვეს უნია (მე-100-101-ე გვ.), თუმცა სრულიად უგულვებელყოფენ იმ ფაქტს, რომ იმ ქართველებმა, რომლებმაც უნიაზე ხელი არ მოაწერეს, ეს ანტიოქიის საპატრიარქოს გავლენით გააკეთეს, იმ ანტიოქიის საპატრიარქოს, რომელიც თავს ,,მართლმადიდებლობის’’ დამცველად აცხადება და ყველაფერს აკეთებდა საქართველოს ეკლესიის დასაშლელად და დასაკნინებლად. გარდა ამისა, ავტორებმა ისიც კი არ იციან, რომ უნიის აქტზე ქართველების ხელმოწერა არსებობდა (რომლის შესახებაც ანდრია დი სანტა კროჩე გვამცნობს).[iv]

გარდა ამისა, ავტორები ისევ აშკარად ამახინჯებენ ისტორიულ რეალობას, როდესაც აცხადებენ თითქოს ფერარა-ფლორენციის კრებაზე მიღწეული უნიის შემდეგ რომის პაპმა ბიზანტიელები მოატყუა და მათ შეპირებული სამხედრო დახმარება არ გაუგზავნა (101 გვ.). მას შემდეგ რაც მართლმადიდებელთა დიდმა ნაწილმა 1439 წელს ხელი მოაწერა უნიას, რომის პაპი ევგენი IV ბიზანტიელებს შეჰპირდა, რომ ის ჯვაროსნულ ომს წამოიწყებდა თურქების წინააღმდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ ბიზანტიაში უნიამ საშინელი ანტი-კათოლიკური ისტერია გამოიწვია, რომის პაპმა დანაპირები შეასრულა. მან ევროპელ მეფეებს თურქთა წინააღმდეგ ჯვაროსნული ომისკენ მოუწოდა. პაპის მოწოდებას პოლონელები, უნგრელები და ვლახელები გამოეხმაურნენ და ოსმალთა წინააღმდეგ დაიძრნენ, თუმცა თურქებმა ისინი 1444 წელს ვარნის ბრძოლაში სასტიკად დაამარცხეს. რა მიზანს ემსახურება რომის ეკლესიის მეთაურის მატყუარად, ხოლო ქართველების რომის კათოლიკე ეკლესიასთან ერთობის მოწინააღმდეგეებად გამოყვანა (მაშინ როცა ქართველები მთელი ისტორიის მანძილზე რომის ეკლესიასთან ერთობის მომხრეები იყვნენ)?  

და ბოლოს - გიორგი სააკაძის შესახებ. ავტორი, რომელიც იმგვარ სახელმძღვანელოს წერს, სადაც ყურადღება ისტორიულ პიროვნებებზეა გამახვილებული, ალბათ, გიორგი სააკაძეზე უკეთესს მაგალითს ვერც ინატრებდა. ავტორებმა აქაც მოახერხეს და საქართველოს ისტორიაში ეს ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო პირი სრულიად უინტერესო და უშინაარსო ფეოდალად წარმოაჩინეს. მაგალითად, რა უნდა გაიგოს მოსწავლემ ამ წინადადებიდან: ,,გიორგი სააკაძე, ერთი მხრივ, დიდ ფეოდალთა უფლებების შესაზღუდად იბრძოდა, თუმცა მეორე მხრივ, თვითონაც ამ უფლებების მოსაპოვებლად მიისწრაფვოდა’’ (123-ე გვ.). მერე მავანი დაიჩივლებს, რომ მოსწავლეებს დაწერილიდან შინაარსი ვერ გამოაქვთ. აქედან რა შინაარსი უნდა გამოიტანოთ?

 სააკაძის პიროვნების მიმოხილვისას ავტორებს ერთი სიტყვითაც არ აქვთ ნახსენები ისეთი საინტერესო წყაროები, როგორებიცაა ირანელი ისტორიკოსის, ფაზლი ბეგ ხუზანის, ცნობები სააკაძის და, ზოგადად, საქართველოს შესახებ (არადა, სრულიად ახლადაღმოჩენილი წყაროა, რომელიც უამრავ საინტერესო, აქამდე სრულიად უცნობ ამბავს გვიყვება XVII საუკუნის I ნახევრის საქართველოს შესახებ), არ აქვთ ნახსენები ისეთი მნიშვნელოვანი წყარო, როგორიცაა 1620 წლის სასამართლოს ოქმი, სადაც თავად სააკაძის სიტყვებია ჩაწერილი (განა ბევრი ისტორიული პიროვნების პირველ პირში საუბარია მოღწეული ფეოდალური ეპოქის საქართველოდან?). მოსწავლისათვის საინტერესო უნდა ყოფილიყო გიორგი სააკაძის რთული ურთიერთობა ლუარსაბ მეფესთან, მისი მონაწილეობა კახეთის სადამსჯელო ლაშქრობაში (სააკაძის ცხოვრების 1612-1619 წლების პერიოდზე კრინტი არაა დაძრული), ციტატები იოსებ სააკაძის ,,დიდმოურავიანიდან’’, მაგრამ, ცხადია, ჩამოთვლილთაგან არაფერია დამოწმებული.

სახელმძღვანელოში კიდევ უამრავი უხეში შეცდომაა. ყველა ამ შეცდომის მიმოხილვას ალბათ ას გვერდამდე წიგნიც არ ეყოფა, ამიტომ აქ გავჩერდები. ყურადღება ფეოდალური საქართველოს ისტორიაზე გავამახვილე, რადგან მე თვითონ ამ ეპოქის სპეციალისტი ვარ, თუმცა არც XIX-XX საუკუნეების პერიოდში გვაქვს სახარბიელო მდგომარეობა. იმედია, ამ პერიოდს ამავე ეპოქის სპეციალისტები მიმოიხილავენ.

 რა შეიძლება სკოლის მოსწავლემ ისწავლოს ამ ტიპის სახელმძღვანელოსგან ან რა განწყობა უნდა ჰქონდეს მშობელს, რომლის შვილიც ამ წიგნით ისწავლის? განსჯა მკითხველისთვის მიმინდვია. იქნება თუ არა ამ სახელმძღვანლოს სხვა ნაწილები უკეთესი? ავტორთა კომპეტეცნია დიდ იმედებს არ იძლევა. იმის მაგივრად, რომ პატივცემულ ავტორთა კოლექტივს უახლესი სამეცნიერო ლიტერატურა, ახალი აღმოჩენები, ახალი ინტერპრეტაციები გაეზიარებინა და გადმოეცა (ყველაფრის გაზიარებას არც ვითხოვ!), მათი თვალთახედვა ნახევარი საუკუნის წინ გამოქვეყნებულ ,,საქართველოს ისტორიის ნარკვევებსა’’ და როინ მეტრეველის ფოტოს არ სცდება. როინ მეტრეველის ფოტოს ვერ შევაფასებ, მაგრამ ,,საქართველოს ისტორიის ნარკვევები’’ უკვე მოძველებულია. უეჭველია, რომ ,,ნარკვევები’’ თავისი დროისათვის მნიშვნელოვანი, საკმაოდ მაღალი დონის ნაშრომი იყო, მნიშვნელობას არც დღესაა სრულებით მოკლებული, მაგრამ ჰუმანიტარული მეცნიერების ბუნება ასეთია: წინანდელი მიდგომები მუდმივად იცვლება, სამეცნიერო მიმოქცევაში უწყვეტად შემოდის ახალი ხედვები, წარსულის გადააზრება კი შეუჩერებელი პროცესია. ამ წიგნით ამ ჭეშმარიტების გაგება მოსწავლისათვის, ფაქტობრივად, შეუძლებელია. გარდა ამისა, წიგნი დაწერილია საკმაოდ მოსაწყენი სტილით, თითქოს ვრცელი სამეცნიერო ნაშრომი უბრალოდ შეამოკლეს და თხრობა ცოტათი გაამარტივეს, მაშინ როცა სკოლის მოსწავლისათვის თხრობის სრულიად განსხვავებული სტილია საჭირო, იმგვარი სტილი, რომელიც მას კითხვისას ჩაითრევს და ეპოქის სულს აგრძნობინებს. სხვანაირად თინეიჯერისათვის ისტორია ყოველთვის მოსაწყენი, უინტერესო საგანი იქნება (რაც არ უნდა მაღალ აკადემიურ დონეზე იყოს დაწერილი). წერის ამგვარი მანერა კი ერთ-ერთი სერიოზული ნაკლია იმ მრავალ სერიოზულ ნაკლთა შორის, რომლებიც ამ სახელმძღვანელოს მოსწავლისათვის, ფაქტობრივად, უსარგებლოდ, ხშირ შემთხვევაში კი, ზიანის მომტანად, აქცევს.

 

 

  

 

 

      

           

---

[i] ცნობის მოწოდებისათვის მადლობას ვუხდი ბ-ნ დავით ღადალაძეს.

[ii] ენრიკო გაბიძაშვილი, რუის-ურბნისის კრების ძეგლისწერა (ფილოლოგიურ-ტექსტოლოგიური გამოკვლევა), თბ. 1978, გვ. 98-101.

[iii] გოჩა ჯაფარიძე, თამარ მეფის გარდაცვალების თარიღის შესახებ//http://saunje.ge/index.php?id=1379&lang=en

[iv] ოთარ ჟუჟუნაძე, XV საუკუნის პირველი ნახევრის საქართველოს საგარეო ურთიერთობის ისტორიისთვის, გვ. 17.

რა არის ქართული წარმართობა?

 

მცხეთა დიდ ტერიტორიაზე გაშლილი ქალაქი იყო, რომლის ცენტრიც მტკვრისა და არაგვის შესართავთან მდებარეობდა. აქ, მდინარე მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე, შემაღლებულ ბორცვზე, არმაზ-ბაგინეთში, სახლობდა სამეფო ოჯახი და მასთან დაახლოებული არისტოკრატია (სამეფო საგვარეულოს წევრები). სამეფო უბანი სასახლის, ექვსაფსიდიანი წარმართული ტაძრის, აბანოსა და მარნისგან შედგებოდა. აქედან კარგად ჩანდა ქალაქი მცხეთა (თანამედროვე სვეტიცხოვლის მიდამო), მტკვრისა და არაგვის მზეზე მოციმციმე ტალღები, მცხეთის მოპირდაპირე მხარეს აღმართული მთა და ტყეებით დაფარული საგურამოს ქედი.

    შუა საუკუნეების ქართული ლიტერატურული ტრადიცია წარმართული ქართლის დედაქალაქს შემდეგნაირად აღწერდა: ქალაქი მთა ქართლის (სწორედ ამ მთისგან მიიღო საქართველოს ცენტრალურმა პროვინციამ თავისი სახელწოდება) ძირში იყო გაშენებული. ამ მთაზე მდებარეობდა ქართველთა ლეგენდარული წინაპრის, ქართლოსის, საფლავი, რომელიც წარმართ ქართველთათვის საფიცარი ყოფილა. ქალაქში შემომავალი მგზავრი შორიდანვე მოჰკრავდა თვალს წარმართული სამეფოს მრისხანე ღმერთთა კერპებს: არმაზს, გაცსა და გაიმს. გაცის კერპი ოქროსგან ყოფილა გამოქანდაკებული, ხოლო გაიმისა - ვერცხლისგან. მათ შუაში მდგარა ქართლის უზენაესი ღვთაების - დიდებული არმაზის - კერპი. უზარმაზარ ქანდაკებას სპილენძის ტანზე ოქროს ჯაჭვის პერანგი ემოსა, თავზე ოქროსავე მუზარადი ეხურა, ხოლო მხრებს ფრცხილისა (ონიქსის) და ბივრიტის სამხრეები უფარავდა. არმაზის ქანდაკებას ხელში ხმალი ეჭირა, ,,რომელი ბრწყინვიდა და იქცეოდა ჴელსა შინა’’. მერვე საუკუნის სომეხი მემატიანის, მოსე ხორენელის, თანახმად, წარმართი ქართველები ადრეული დილით საკუთარი სახლების ბანებზე ადიოდნენ და როდესაც მზის პირველი სხივები დიდებულ კერპებს ააელვარებდა, არმაზს, გაცსა და გაიმს თავიანთ თავებსა და ოჯახებს ავედრებდნენ. შუა საუკუნეების ქართული მატიანეების თანახმად, არმაზის, გაცისა და გაიმის დღესასწაული ზაფხულში იმართებოდა, როდესაც აგვისტოს სიცხეში მცხეთა და მისი შემოგარენი ნაირფერად შემოსილი ხალხით ივსებოდა, იმართებოდა ლხინი, ასპარეზობა, ხალხი სიხარულით, მოკრძალებითა და თაყვანისცემით ხვდებოდა ბრწყინვალედ შემოსილი მეფისა და დედოფლის გამობრძანებას (შესაძლოა, ყველაფერი დაახლოებით ისე ხდებოდა, როგორც ამას ვასილ ბარნოვი აღწერს თავის ცნობილ მოთხრობაში არმაზის მსხვრევა). სამეფო წყვილის გამობრძანება დღესასწაულის კულმინაციას წარმოადგენდა და განსაკუთრებული ზეიმით აღინიშნებოდა. 

    მცხეთის მოპირდაპირე მთას ამშვენებდა მაღალი, რტოგაშლილი, ფართო ფოთლებით შემოსილი ხე. ამ ხეს წარმართი ქართველები სასწაულმოქმედ ძალას მიაწერდნენ. ხეების თაყვანისცემა სულაც არ იყო უჩვეულო ძველი ქართველებისთვის (და, ზოგადად, კავკასიელებისთვის). მთის სალოცავებს გარს ერტყათ წმინდა ტყეები, საიდანაც ერთი ტოტის აღებაც კი მკაცრად ისჯებოდა. ქართველი მთიელების რწმენით, წმინდა ხეებით ზეცასთან, დამბადებელი ღმერთის საუფლოსთან (დამბადებელი ანუ მორიგე ღმერთი ქართული მითოლოგიის უზენაესი ღვთაებაა და არ უნდა აგვერიოს წმინდა სამებაში) ოქროს შიბით (ჯაჭვით) იყო დაკავშირებული. მათი დაზიანება წარმოუდგენელი მკრეხელობა იყო. ქართველ მთიელთა გადმოცემით, სწორედ ამიტომ, თავისუფალი მთის დაუძინებელმა მტერმა, ზურაბ არაგვის ერისთავმა, ხევსურთა დასამორჩილებლად გაუგონარი მკრეხელობა ჩაიდინა - მან ლაშარის ჯვრის ხეს, რომელიც ვერაფრით წააქცია, დაკლული კატის ანუ უსურმაგის (,,უსურმაგი’’ ცხოველია, რომლის ხორცი არ იჭმევა) სისხლი ასხურა და შემდეგ მოაჭრევინა,[i] რის შემდეგაც ოქროს უხილავი შიბი გაწყდა და ზეციურ საუფლოს დაუბრუნდა, თუმცა ზურაბ არაგვის ერისთავმა (რომლის მმართველობაც ქართული მთის ისტორიაში ,,სისხლის წვიმებადაა’’ ცნობილი) საწადელს მაინც ვერ მიაღწია და ქართველ მთიელთა დამორჩილება მაინც ვერ მოახერხა... მცხეთის მთის წვერზე მოშრიალე ხე (სადაც დღეს ჯვრის მონასტერია აღმართული) სნეულებს კურნავდა და მლოცველებს სათხოვარს უსრულებდა, ძველი ქართული ლეგენდის თანახმად, თუკი მონადირეთაგან დაჭრილი ირემი ამ ხის ნაყოფს იგემებდა, ის უსათუოდ განიკურნებოდა.

    ამ მთის მოშორებით, გარდასულ ჟამთა გარდამოცემის თანახმად (რომელიც შუა საუკუნეების წყაროებში აისახა), დღევანდელი ზედაზნის მთაზე (ძველად ცნობილი იყო ,,ზედა ზადენი’’ და ,,ქვემო ზადენი’’, თუმცა მოგვიანებით მხოლოდ ზედა ზადენის სახელწოდება შემორჩა, აქედან - ,,ზედაზენი’’) აღმართული იყო ძველი ქართლის კიდევ ერთი ძლევამოსილი ღვთაების - ზადენის - კერპი, რომელიც მუდმივად ითხოვდა ადამიანების სისხლს. იოანე ზედაზნელის ცხოვრებაში მოთხრობილია ეპიზოდი, თუ როგორ დაინახა მცხეთაში მყოფმა მონაზონმა იოანემ მწვანით შემოსილი ზედაზნის მთის წვერზე შავი ღრუბელი, რაც მას დემონური ძალის განსახიერებად მიუჩნევია. ცხოვრების თანახმად, მეექვსე საუკუნის შუა წლებში ზადენის კერპის გავლენა კვლავაც იყო შემორჩენილი მთაზე. ცხადია, იოანე ზედაზნელმა მთის წვერს მიაშურა, საიდანაც ბოროტი ძალა ლოცვითა და სასწაულმოქმედებით განდევნა.

    აი, ესაა ძალიან მოკლე და ზოგადი სურათი ქართული წარმართობისა, როგორც ეს აღწერილია ქართლის ცხოვრებასა და ქართლის მოქცევაში. სურათი ფრიად მომხიბვლელია, ძველი ქართველი მემატიანენი და ჰაგიოგრაფები მხატვრული სიტყვის ნამდვილი დიდოსტატები იყვნენ. ისინი ფრიად დამაჯერებლად ხატავდნენ გარდასულ ჟამთა ყოფასა და წარმართ ქართველთა რელიგიას. მხოლოდ პრობლემა ისაა, რომ ეს ყველაფერი მათი გამოგონილია. არავითარი არმაზის, გაცისა და გაიმის, ან ზადენის კერპების, ან მთაზე მოშრიალე სასწაულმოქმედი ხის არსებობა არ დასტურდება, არც თანადროული წერილობითი წყაროებით, არც ეპიგრაფიკით, არც არქეოლოგიური მასალით, საერთოდ არაფრით! ამის ,,დასტურად’’ მხოლოდ მერვე-მეათე საუკუნეების ლეგენდებითა და ზღაპრებით სავსე თხზულებები გვაქვს. ერთობ მოსწრებულად ამბობდა ცნობილი ქართველი ისტორიკოსი სარგის კაკაბაძე, რომ ლეგენდის სილამაზე მაშინვე ქრება, როდესაც ამ ლეგენდას ,,ისტორიკოსის ცივი ხელი ეხებაო’’. მეცხრამეტე საუკუნის მეორე ნახევრის საქართველოში უკვე ვრცელდებოდა ევროპულ ისტორიოგრაფიაში დამკვიდრებული ტრადიცია - უნდობლობა და კრიტიკული დამოკიდებულება წყაროების მიმართ, რაც ნებისმიერ ისტორიკოსს უცილობლად მოეთხოვება! ცნობილმა ქართველოლოგებმა, ნიკო მარმა, ივანე ჯავახიშვილმა, კორნელი კეკელიძემ და სარგის კაკაბაძემ, დაუნდობელი კრიტიკის ქარცეცხლში გაატარეს შუა საუკუნეების წყაროები, რის შედეგადაც მივიდნენ ძალიან ლოგიკურ დასკვნამდე - ქართულ (და ნაწილობრივ სომხურ) წყაროებში დახატული სურათი ქართველთა წარმართული პანთეონისა გვიანდელი ჰაგიოგრაფიული ფაბრიკაციაა და მეტი არაფერი! ცნობილია, რომ ჰაგიოგრაფიულ თხზულებათა ავტორები უამრავ ამბავს იგონებდნენ, იგონებდნენ ან საკუთარ ფანტაზიაზე დაყრდნობით ან სხვა ენებზე შექმნილი ჰაგიოგრაფიული თხზულებების ცნობების გამოყენებით. ცნობილია, რომ ქართული ჰაგიოგრაფიის ძირითადი მკვებავი წყარო ბიზანტიური ჰაგიოგრაფია იყო. ბიზანტიური ჰაგიოგრაფია კი სავსეა სხვადასხვა წარმართული კერპების აღწერილობებით, მათთან მებრძოლ წმინდანთა ამბებითა და სრულიად ფანტასტიკური შინაარსის სასწაულებით. ქართველ ჰაგიოგრაფებსაც რა რჯიდათ თვითონ დამსხდარიყვნენ და ეფიქრათ ქართლის მოქცევის ,,ლიტერატურულ გაფორმებაზე’’. მათმა უმრავლესობამ ბერძნული გადასარევად (ან არც ისე გადასარევად) იცოდა, ნიჭიერი მწერლისთვის კი ამ ამბების ქართულ ნიადაგზე გადმოტანას აღარაფერი უნდოდა (მით უმეტეს, შუა საუკუნეების მონასტრის ცივ სენაკში გამოკეტილ მონაზონს გასართობი ისედაც ბევრი არაფერი ჰქონდა). განაწყენებული მკითხველი, ცხადია, არ შეეგუება ამ შეხედულებას (რადგანაც მას ბავშვობიდან ასწავლიდნენ ამ ამბების ,,ისტორიულობას’’ და ,,რეალურობას’’, ისევე როგორც ფარნავაზისა და სხვა უამრავი ამბის ისტორიულობას, რომელიც არაფრით მტკიცდება). მე კი კიდევ ერთხელ გავიმეორებ, რომ ქართული წარმართული პანთეონის არსებობა იმ სახით, რა სახითაც ის გვიანდელ წყაროებშია აღწერილი, არაფრით დასტურდება! დავუშვათ, წერილობითი წყარო არ შემორჩენილა, იმ ძალიან მდიდარ არქეოლოგიურ მასალაში მაინც ხომ უნდა აღმოჩენილიყო რამე, თუნდაც სულ მცირე რამ, რაც ამ წარმართული პანთეონის არსებობის დამადასტურებლად გამოდგებოდა?! არადა, მცხეთა არქეოლოგიურად (სხვა ძეგლებთან შედარებით) კარგადაა შესწავლილი... თუკი, იბერიის უმთავრეს ღვთაებათა კერპების არსებობის დამადასტურებელი არავითარი არტეფაქტი არაა შემორჩენილი (თუნდაც ამ კერპების მცირე ზომის ქანდაკებანი ან მათი ხსენება რომელიმე, თუნდაც მოკლე და უმნიშვნელო წარწერაში, ბეჭედზე იქნებოდა ის თუ რომელიმე სხვა მომცრო ზომის ნივთზე), ეს ერთ-ერთი ძლიერი არგუმენტია იმ აზრის სასარგებლოდ, რომ ეს ყველაფერი შუა საუკუნეების მწერლების ფანტაზიის ნაყოფია.

თუმცა ძველი ქართული წყაროების ყველა ჩვენება რადიკალურად უარსაყოფი როდია. თვით სახელი ,,არმაზი’’ ძველ ბერძენ და რომაელ ავტორებთანაცაა დადასტურებული ანუ ეს სახელწოდება მთლად გვიანდელი გამონაგონი არ უნდა იყოს. საქმე ისაა, რომ არმაზის კულტი შესაძლოა მართლაც ფართოდ იყო გავრცელებული ძველ იბერიაში (ოღონდ, ცხადია, იმ სახით არა, როგორც ამას ძველი ქართველი მემატიანენი წარმოგვიდგენენ), მაგრამ, დიდი ალბათობით, ეს კულტი სპარსული ცეცხლთაყვანისმცემლობის ადგილობრივი, ქართული ვარიანტი უნდა ყოფილიყო (,,ქართული მაზდეანობა’’, როგორც მას ამერიკელი ქართველოლოგი სტივენ რაპი უწოდებს). ზოროასტრიზმი ქართლში ფართოდ გავრცელებული რელიგია იყო. გასაკვირი სულაც არაა, რომ სპარსულმა რელიგიამ ადგილობრივ ნიადაგზე ცვლილება განიცადა, გადასხვაფერდა და ცეცხლთაყვანისმცემლობის ადგილობრივ სახესხვაობად იქცა. შემდეგ კი, მერვე-მეცხრე და მეათე საუკუნეების მემატიანეებმა ძველ, ჩვენამდე მოუღწეველ ქრონიკებში, გაფანტული ცნობები არმაზის კულტის შესახებ თავიანთი მიზანდასახულობისა და გემოვნების მიხედვით გადაამუშავეს და მკითხველს ძველი ქართული წარმართული პანთეონის დღეს უკვე საყოველთაოდ ცნობილი სურათი შესთავაზეს.[ii]

        საქმე ისაა რომ ქართველებს არ შემოგვრჩა ჩვენი წარმართული პანთეონი, ისე როგორც ეს ბერძნებსა და რომაელებს ჰქონდათ, ჩაწერილი, დეტალურად აღწერილ-გაფორმებულ-გალამაზებული, ღმერთების, ნახევრადღმერთებისა და გმირების ურიცხვი მომხიბლავი ისტორიებითა და თავგადასავლებით. ამგვარი წერილობითი წყაროებით ჩვენ არ ვართ განებივრებული. გარკვეულ სანდო ცნობებს გვაწვდიან ძველი ბერძენი და რომაელი მწერლები, მაგრამ ეს დიდი ვერაფერია. უფრო მრავალფეროვან და საინტერესო მასალას გვთავაზობს არქეოლოგია, მაგრამ სანამ არქეოლოგია თავის სიმაღლეზე დადგებოდა საქართველოში, მანამდე სხვადასხვა მკვლევარმა ეთნოგრაფიას მიმართა.

    1878 წელს Кавказ-ში გამოქვეყნდა უცნაური, ერთობ მისტიკური რიტუალის აღწერილობა. ეს პუბლიკაცია კახეთის ერთ-ერთი სალოცავის დღესასწაულზე გამართულ რიტუალს ეხებოდა. 14 აგვისტოს მთვარიან ღამეს მლოცველები კახეთში, სოფელ აწყურში, თეთრი გიორგის ტაძართან იკრიბებოდნენ. აქ დიდძალი მლოცველი იყრიდა თავს თუშეთიდან, ფშავ-ხევსურეთიდან და ქიზიყიდან. რიტუალი იწყებოდა ტაძრის გალავნის გარშემო ლოცვითი მსვლელობითა და გალობით. პილიგრიმთა პროცესიას წინ აუცილებლად ქალები მიუძღოდნენ, ხოლო უკან მათ მამაკაცები მოსდევდნენ. მლოცველები ტაძრის გალავანს წრეს არტყამდნენ (სამჯერ ან შვიდჯერ) და გალობდნენ: ,,წმინდა გიორგი ცხოველო (ანუ ცოცხალო - შ. მ.), შენს სალოცავად მოველო!’’ ამის შემდეგ რიტუალი კიდევ უფრო უცნაურ სახეს იღებდა. ხალხი გალავანში იწყებდა შესვლას, მაგრამ აქ მათ ერთი ასეთი წესი უნდა შეესრულებინათ. თეთრი გიორგის (ანუ ადგილობრივი ღვთაების) მონა, რომელშიც ღვთაების სული იყო დავანებული, გალავნის შესასვლელში წვებოდა. ტაძრის ეზოში შემავალ მორწმუნეებს მასზე უნდა გადაევლოთ ან მისთვის ფეხი დაებიჯებინათ. რაც არ უნდა მაგრად დაეჭირათ ხატის მონისთვის ფეხი, მონას ხმა არ უნდა გაეღო და ყველაფერი უდრტვინველად მოეთმინა. ამის შემდგომ მლოცველები ეკლესიასთან გროვდებოდნენ. აქ რიტუალი კულმინაციას აღწევდა. მთვარის შუქით განათებულ ეზოში თეთრი გიორგის სხვა, თეთრ კვართში შემოსილი, მონა (ოღონდ ამჯერად, ქალი) გამოდიოდა. ამ მონაში რელიგიური ეგზალტაცია მწვერვალს აღწევდა: ის დახტოდა, თამაშობდა, იკრუნჩხებოდა და დროგამოშვებით საშინელი გმინვა აღმოხდებოდა ხოლმე. ამ დროს ეზოში მღვდელი და დიაკვანი იდგნენ. მასთან ის მლოცველები მოდიოდნენ, რომლებსაც თეთრი გიორგის მიმართ აღთქმა ჰქონდათ დადებული. მათ მოჰყავთ ცხვრები (,,საღმთო’’), რომლებიც წმინდანისთვის მსხვერპლად უნდა შეეწირათ. ამ მლოცველებს ყელზე ეკიდათ შანა (ლითონის ნივთი, რომელსაც ავი თვალისაგან დასაცავად იყენებდნენ), ცხვარს მღვდელს მიუყვანდნენ, რომელიც ცხვარს შუბლზე მატყლს შეუტრუსავდა და ლოცვას წარმოთქვამდა: ,,წმინდაო გიორგი, შეიწირე საღმთო მონისა შენისა (სახელი)!’’ დიაკვანი პილიგრიმებს (რომლებიც აღთქმის პერიოდში ხატის მონებად ითვლებოდნენ) შანისგან ათავისუფლებდა. მათი აღთქმა შესრულებული იყო! ამ დროს ეკლესიას ლოცვა-ვედრებითა და ჩოქვით გარს უვლიდნენ ქალები, რომლებსაც კისერზე ჯაჭვი ედოთ და თავიანთ თავს თეთრ გიორგის ავედრებდნენ.

ცხადია, მთვარიან ღამეს შესრულებული ამ რიტუალის არსი მრავალი საუკუნის განმავლობაში გამოუცნობი იყო და არც მეცხრამეტე საუკუნის მკვლევართ მოუკლავთ თავი მისი ანალიზით. რიტუალის აღწერილობის გამოქვეყნებიდან მხოლოდ რამდენიმე ათწლეულის შემდეგ შეძლო ივანე ჯავახიშვილმა მისი საიდუმლოს ამოხსნა. ძველი მემატიანეების კითხვისას ივ. ჯავახიშვილი ძველი სამყაროს ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ისტორიკოსისა და გეოგრაფოსის, სტრაბონის, თხზულებაში, გეოგრაფიაში, კავკასიის ალბანეთის აღწერისას ამგვარი რელიგიური წესის აღწერას წააწყდა. სტრაბონი საუბრობს იბერია-ალბანეთის საზღვარზე მყოფი მთვარის ტაძრისადმი მიძღვნილი ჩვეულების შესახებ. აქ, მთვარის დღესასწაულზე, დიდძალი მლოცველი იკრიბება. ტაძრის მონები რელიგიურ ეგზალტაციას ეძლევიან და წინასწარმეტყველებას იწყებენ. იმ მონებს, რომლებიც ტყეებში მარტო დაძრწიან, ქურუმები ჯაჭვს დაადებენ და ერთი წლის განმავლობაში ასუქებენ, რათა დღესასწაულზე ღვთაებას მსხვერპლად შესწირონ. მთვარის ღვთაებისადმი მიძღვნილ ღამეს ქურუმები ღვთაების მონას ტაძრის ეზოს სიახლოვეს ლახვრით კლავენ. ლახვარს პირდაპირ გულში ურტყამენ. როდესაც მონის მკერდიდან მუქი სისხლი გადმოსჩქეფს და მისი უსულო სხეული მიწაზე ეცემა, მის გვამს ქურუმები ტაძრის ეზოს შესასვლელთან მიათრევენ. ეზოში შესვლამდე მლოცველები ცხედარს აბიჯებენ და ამგვარად შედიან ეზოში.  ცხადია, სამეცნიერო ნაშრომში ემოციებისა და ლირიკის ადგილი არაა, თუმცა ივ. ჯავახიშვილმა ვერ მოახერხა გაოცების დამალვა (მეც მახსოვს ჩემი ემოცია, როდესაც ქართველი ერის ისტორიის პირველი ტომის გაყვითლებულ ფურცლებზე ამ ორი რიტუალის შედარება წავიკითხე): ,,საკვირველი მსგავსებაა! ცხრამეტმა საუკუნემ განვლო მას შემდეგ, რაც სტრაბონმა პირველად აღწერა მთვარის დღესასწაული, ქართველმა ხალხმა ჯერ ცეცხლთაყვანისმცემლობა მიიღო, მერე კიდევ ქრისტიანობა; ამ ორმა სარწმუნოებამ ხანგრძლივი, ძლიერი გავლენა იქონია ჩვენ ეროვნულ აზროვნებასა და ზნე-ჩვეულებებზე, მაგრამ მაინც ასე საუცხოოდ არის შენახული უძველესი სარწმუნოების კვალი.’’[iii] ერთი შეხედვით ეს დაუჯერებელია. რატომ? იმიტომ რომ ზეპირი გზით გადაცემულ ტრადიციას, წესით, არ უნდა ჰქონდეს ამგვარი გამძლეობა, მით უმეტეს, მთელი იმ რბევისა და ოხრების შემდეგ რაც საქართველოს ამ მხარემ მთელი ორი ათასი წლის მანძილზე გაიარა, მაგრამ პირველი და მეცხრამეტე საუკუნეების რიტუალების აღწერილობა ერთმანეთს საოცრად ემთხვევა, ერთმანეთს ემთხვევა გეოგრაფიული ადგილმდებარეობაც! ამიტომ რთულია ივანე ჯავახიშვილისეულ დასკვნაში ეჭვის შეტანა.

თავად ივანე ჯავახიშვილისა და ქართველ მეცნიერთა მომავალი თაობებისათვის ეს იმის ნიშანი იყო, რომ ქართველთა წარმართული, წინარექრისტიანული რწმენა-წარმოდგენები მათ ქართულ ფოლკლორში, ქართულ ხალხურ რელიგიაში, ხალხურ ქრისტიანობაში უნდა ეძიათ. ივანე ჯავახიშვილმა ამ მხრივ დეტალური კვლევა და ანალიზი ჩაატარა. ქართული ფოლკლორისა და ეთნოგრაფიული ყოფის ანალიზის შედეგად მან ქართული წარმართული რელიგიის ტრიადაც აღადგინა. ამავე გზას გაჰყვა ქართული წარმართობის, ალბათ, ყველაზე დიდი მკვლევარი - ვერა ბარდაველიძე. ქართული ხალხური რელიგიისა და წეს-ჩვეულებების დეტალური ანალიზისა და შესწავლის შედეგად მან სამეცნიერო საზოგადოებას წარმართული ქართული რელიგიის მისეული ინტერპრეტაცია შესთავაზა. მისი დასკვნით, უზენაესი ტრიადა ძველ ქართულ რელიგიაში უნდა ყოფილიყო დამბადებელი ღმერთი, კვირია და მზე-ქალი.[iv] ქართული წარმართობის კვლევას ქართველ მეცნიერთა მომავალი თაობები აგრძელებდნენ. ამ კუთხით ნებისმიერი მკვლევრისთვის აუცილებელი იყო ქართული ხალხური რელიგია შესწავლა, რადგან სწორედ ქართული ხალხური სარწმუნოება იძლეოდა განსაკუთრებით უხვ მასალას ქართველთა წიარექრისტიანული რელიგიის შესასწავლად.  

პირადად ჩემი აზრით, ქართული ხალხური რელიგია ქართული კულტურის ერთ-ერთი ყველაზე ნათელი და საინტერესო მხარეა. ოფიციალური, ქართულ ნიადაგზე გადმოტანილი ბიზანტიური ქრისტიანობისგან განსხვავებით ქართველი ადამიანი სწორედ ამ ტიპის რელიგიაში ახერხებდა საკუთარი სურვილების, რწმენა-წარმოდგენებისა და მისწრაფებების თავისუფლად ასახვას. ცხადია, ქართველთა უმრავლესობა ვერ კითხულობდა უზარმაზარ დოგმატიკონს, ჰაგიოგრაფიულ თხზულებებს, სადაც ავტორები ვრცელ მსჯელობას უძღვნიდნენ ღრმა საღვთისმეტყველო საკითხებს, კიცხავდნენ ერეტიკოსებს და მარადიულ შეჩვენებას უთვლიდნენ მართლმადიდებელი ეკლესიის ,,უცთომელი’’ სწავლების უარმყოფელთ, თუმცა აქ სხვა ფაქტორიც თამაშობდა როლს: მე ყოველთვის დარწმუნებული ვიყავი, რომ ქართული ხასიათისათვის სრულიად უცხო იყო მონასტრის ცივი კედლები, მკაცრი ასკეტიზმით საკუთარ თავში სრულიად ბუნებრივი სურვილების ჩაკვლა და ღრმა ფილოსოფიური ძიებანი. უბრალო ხალხისთვის ჰაგიოგრაფიული ლიტერატურის უსიცოცხლო სახეები, ერთი და იგივე ლიტერატურული მოტივები, გაუთავებელი ლაპარაკი ქრისტეს გულისთვის ტანჯვა-წამებაზე სრულიად მოსაბეზრებელი უნდა ყოფილიყო. ხალხურ რელიგიაში ქართველი გაცილებით კარგად ახერხებდა საკუთარი ფანტაზიის (მათ შორის სექსუალური ფანტაზიის) გაშლას. სერგი მაკალათიას ზუსტი შეფასებით, ,,რელიგიის განყენებული დოგმატიკა მდაბიო ხალხისთვის მუდამ გაუგებარი იყო, მხოლოდ მისი გამოსახულების რიტუალი კი უფრო თვალსაჩინო და მისაწვდომი ხდებოდა.“[v] შეიძლება ითქვას, რომ უბრალო ქართველი ხალხი ოფიციალურ საეკლესიო სწავლებას ამასხარავებდა. ქართულ ხალხურ რელიგიაში ოფიციალური ეკლესიის დოგმატური ღვთისმეტყველება კომიკურ სახეს იღებს. აქ სამყაროს შემოქმედი უზენაესი ღმერთი სულაც არაა ყოვლისშემძლე ქრისტიანული სამება, არამედ საქმე გვაქვს ბოროტ, შურიან და სულელ ღვთაებასთან. მას დამხმარედ ჰყავს ელია წინასწარმეტყველი, რომელიც ამ სულელ ღვთაებას ათასგვარ კომიკურ სიტუაციაში შველის (ხალხური თქმულებების ღმერთი განსაკუთრებით ჰყავს დაბრიყვებული სამოელ ეშმაკს, რომელიც მისი ანტაგონისტია). მაგ. სვანური და ქართლური თქმულებების მიხედვით, შემოქმედი ღმერთი სრულიად სულელურ სიტუაციებში ხვდება: ცივ წყალში ვარდება, იყინება, იძირება, და ანგელოზები რომ არა, დაიხრჩობოდა კიდევაც. მას მუდმივად აბრიყვებს და დასცინის სამოელ ეშმაკი. მაგალითად, ერთხელაც შემოქმედი ღმერთი გზაზე უცნაურ კვალს წააწყდება. ის გაუფრთხილებლად მიჰყვება ამ კვალს, მიდის, მიდის, და ბოლოს ერთ დიდ ლურჯ ქვას მიადგება. ვერ მოისვენებს, სანამ ამ ლურჯ ქვას არ ასწევს (სხვა ვერსიით, გზაზე მრგვალ ქვას წააწყდება და მის გატეხას მოისურვებს. ანგელოზები აფრთხილებენ, არ გინდა, ნუ გასტეხ ქვას, შარი იქნებაო, ღმერთი მაინც არ მოისვენებს, ქვას ფეხს ჰკრავს და გასტეხს). უცბად ქვიდან სამოელ ეშმაკი გამოხტება, გამოხტება და ღმერთს მაშინვე ყანყრატოში სწვდება და ახრჩობს. არიქა მიშველეთო, - გაჰკივის ღმერთი და ანგელოზებს უხმობს. ანგელოზები მის საშველად მოვარდებიან, მაგრამ ამაოდ! სამოელ ეშმაკს ვერაფერს უხერხებენ. მაშინ ღმერთი სამოელს ეუბნება, ოღონდ კი გამიშვი და რასაც გინდა შეგისრულებო. ეშმაკი კი მეგობრულად პასუხობს: მე შენთან დაძმობილება და ამხანაგობა მინდა, მეტი არასდროს არაფერი მდომებიაო! ამის შემდეგ ღმერთი და ანგელოზები წავლენ და ქვეყნის შესაქმეს დაიწყებენ. ბევრს ეწვალებიან, მაგრამ არაფერი გამოსდით, ცოდვილობენ და იტანჯებიან. მერე სამოელ ეშმაკს მიაკითხავენ და ის ასწავლით როგორ შექმნან სამყარო.[vi]

ძველი ქართველების წარმოდგენით ადამიანის ნამდვილი დამხმარე არა მამა ღმერთი, ქრისტე ან ელია წინასწარმეტყველი (რომელთა მიმართაც განწყობა მკვეთრად უარყოფითია), არამედ წმინდა გიორგია, სინათლის მხედარი, რომელიც მუდამ ამარცხებს ბოროტებას და გაჭირვებულ ადამიანს დახმარების ხელს უწვდის. ხალხური თქმულებების ანალიზმა ივანე ჯავახიშვილი იმ აზრამდე მიიყვანა, რომ გვიანდელი ქრისტიანი წმინდანის, წმინდა გიორგის, სახის მიღმა რომელიღაც ძველი წარმართული ღვთაება უნდა იმალებოდეს. ივანე ჯავახიშვილმა ამგვარ ღვთაებად მთვარის ღმერთი მიიჩნია და გამოთქვა შეხედულება, რომ ძველ საქართველოში უზენაესი ღვთაება სწორედ მთვარე უნდა ყოფილიყო. გაქრისტიანების შემდეგ კი მთვარის ღვთაებას წმინდა გიორგი ჩაენაცვლა, რომელიც ქართველთათვის ყველაზე საყვარელ და ახლობელ წმინდანად იქცა საუკუნეების განმავლობაში… წმინდა გიორგის კულტის, და ზოგადად, ქართული რელიგიის შესწავლის თვალსაზრისით მრავალი ქართველი და არაქართველი მეცნიერის განსაკუთრებულ ინტერესს საქართველოს მთა წარმოადგენდა. მართალია, ბევრი საინტერესო რელიგიური ჩვეულება ბარშიც იყო შემორჩენილი, თუმცა ქართული წარმართობის უფრო ძლიერი კვალი სწორედ მთამ შეინარჩუნა.

    არაგვის ხეობა კავკასიის ერთ-ერთი ყველაზე ლამაზი და სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი ადგილია. სწორედ ამ გზით (რომელიც კავკასიაში რუსების ბატონობისას ,,სამხედრო გზის’’ სახელწოდებით გახდა ცნობილი) უკავშირდებოდა სამხრეთი და ჩრდილოეთი ერთმანეთს. რაც უფრო მეტად მიიწევს თბილისიდან წამოსული მგზავრი წინ, ჩრდილოეთისკენ, ხშირი ტყეებით დაფარული, მაღალი მთებით გარშემორტყმული ხეობა სულ უფრო ვიწროვდება, ყინულივით ცივი მდინარიდან კი მუდმივად უბერავს გრილი ნიავი. ამ მთების მიღმა, შორს, კიდევ უფრო მაღალი, ცისფერი მთები მოჩანს, სადაც ქართველ მთიელთა გადმოცემით, უხსოვარ დროში, ერთმანეთთან დაუნდობელი ომი ჰქონდათ ღვთისშვილებსა და კაციჭამია გოლიათებს. ქართველ მთიელთა რწმენით, სწორედ ამ მთათა მწვერვალებზე ნათლის (ან მტრედის) სახით ეშვებოდნენ ზეციდან ღვთისშვილები და წყვდიადის ძალებთან საომრად ემზადებოდნენ... არაგვის ხეობა ბევრ რამეს მოსწრებია, განსაკუთრებით უამრავ შემოსევას, როდესაც ჩრდილოეთიდან შემოჭრილ მეომართა ველური ყიჟინა არაგვის ხმაურს უერთდებოდა და შიშის ზარს სცემდა სამხრეთს. ამის გამო ქართველი მეფეები დარიალის კარს ყოველთვის ფხიზლად დარაჯობდნენ. შესაძლოა, სწორედ, ეს მუდმივი შემოსევები გახდა შუა საუკუნეების სამყაროში გავრცელებული აპოკალიფსური ლეგენდის საფუძველი. ამ ლეგენდის თანახმად, სამყაროს დასასრულს ანტიქრისტეს გამეფების ჟამს, ჩრდილოეთიდან, მარადიული ღამის საუფლოდან, სატანის ხალხები - გოგი და მაგოგი - მთელს მსოფლიოს შემოესეოდნენ და სამყაროს დასასრულს მოაახლოებდნენ, თუმცა ამ აპოკალიფსური ხალხების გამოჩენამდე დარიალიდან ხან ალანები შემოიჭრებოდნენ, ხან ხაზარები, ბოლოს კი მათზე არანაკლები სისასტიკითა და ბარბაროსობით განთქმული რუსები... ამიტომაც აღმოსავლეთ საქართველოს მთას ყოველთვის გამორჩეული მნიშვნელობა ენიჭებოდა ქართლის (საქართველოს) მესვეურებისთვის, სწორედ ამიტომ იყო მათთვის აქ ქრისტიანობის გავრცელება ძალიან მნიშვნელოვანი, მაგრამ მოახერხა თუ არა ქართლის/საქართველოს სამეფო კარმა აქ ქრისტიანობის საბოლოო გავრცელება? როგორც ჩანს, ვერ მოახერხა. აღმოსავლეთ საქართველოს მთიელებს (ისევე როგორც სვანებსა და აფხაზებს) ბოლომდე არასდროს უთქვამთ უარი თავიანთ სარწმუნოებაზე. დროთა განმავლობაში აქაური სარწმუნოება ქრისტიანულს შეერწყა, რის შედეგადაც მივიღეთ ქართველ მთიელთა უაღრესად სინკრეტული ხასიათის ხალხური რელიგია, თუმცა, მიუხედავად ამისა, შუა საუკუნეების (და, მით უმეტეს, გვიანდელი ხანის) ქართველ მთიელებს ჩვენ ,,წარმართებად’’ ვერ მოვიხსენიებთ. ისინი თავს ყოველთვის ქრისტიანებად მიიჩნევდნენ, და ფორმალურად იყვნენ კიდევაც ქრისტიანები, თუმცა წინარექრისტიანული რელიგიური ელემენტები აქ ყოველთვის უფრო მძლავრი იყო, ვიდრე ბარში. სწორედ ამის გამო ოფიციალური სამეფო კარის მემატიანეებისა და ჰაგიოგრაფებისთვის ისინი ბოლომდე არასდროს ყოფილან ქრისტიანები. მთიელთა სარწმუნოებას საეკლესიო მწერლები ყოველთვის ეჭვით უყურებდნენ და ქართველი მთიელებისადმი უარყოფით განწყობას არც მალავდნენ. 

       აღმოსავლეთ საქართველოს მთაში მოგზაური დღესაც ნახავს ადგილობრივ სალოცავებს (უნდა აღინიშნოს, რომ ეს სალოცავები გვიან შუა საუკუნეებშია აგებული). აღმოსავლეთ საქართველოს მთის სალოცავი ქვის მცირე ნაგებობაა, რომლის გარშემოც სხვადასხვა დამხმარე ნაგებობანია აღმართული. წარსულში სალოცავს სხვადასხვა რანგის ღვთისმსახური ემსახურებოდა რომელთა შორისაც ხუცესი/ხევისბერი/დეკანოზი მთავარ ფუნქციას ასრულებდა. ქართული მთის სალოცავების რელიგიური დღესასწაული თითქმის მთლიანად წარმართული (უფრო სწორი იქნება თუ ვიტყვით ხალხური) შინაარსისა იყო. ხალხი იკრიბებოდა სალოცავთან, ხევისბერი ხალხს ამწყალობებდა, ანუ ლოცავდა, მასთან სამსხვერპლოდ მიყვანილ საქონელს კლავდა, მსხვერპლად სწირავდა ღვთაებას, რათა მისგან წყალობა და ლოცვა-კურთხევა გამოეთხოვა, რის შემდეგაც იმართებოდა ლხინი.

    ქართველ მთიელთა მეტყველებაში ხშირად შეხვდებით ისეთ ტერმინებს, როგორებიცაა ,,ჯვარი’’ და ,,ხატი’’. ქართულ მითოლოგიაში ზურაბ კიკნაძე აღნიშნავს, რომ, როგორც წესი, ჯვარი ღვთისშვილს ეწოდებოდა, ხოლო ხატი მისი ხილული მანიფესტაცია იყო (მაგ., სალოცავი).[vii] იგივე გაიმეორა მან ჩემთან პირად მიმოწერაშიც: ,,ამ სიტყვებთან დაკავშირებით ასეთი ვითარებაა: ხევსურულში და ფშაურშიც სიტყვა ჯვარი ნიშნავს საყმოს უხილავ პატრონს და არა ჯვრის ნიშანს, როგორც სალიტერატურო ქართულში. ჯვარი ზოგადი სახელია ანგელოზებისა თუ ღვთისშვილებისა, რომლებიც სხვადასხვა სახელწოდებებით არიან ცნობილი. მაგ., გუდანის ჯვარი იგივე წმინდა გიორგია, რომელიც გუდანის საყმოს მფარველობს, ასევე ხახმატის ჯვარი, ლაშარის ჯვარი, რომლებიც ასევე წმინდა გიორგია. არხოტის ჯვარი, ამღის ჯვარი, ანატორის ჯვარი, მათურის ჯვარი (ფშავში) - მთავარანგელოზებია, ანალოგიურად ქრისტიანული წმინდანებისა: აწყურის წმინდა გიორგი, ალავერდის წმინდა გიორგი, ილორის წმინდა გიორგი და სხვა მრავალი.  რაც შეეხება „ხატ“ სიტყვას, რომელიც ხშირად ჯვრის სინონიმურად იხმარება (მაგ., ჯვარ-ხატნი) ხევსურულ და ფშაურ დიალექტზე იგი ნიშნავს ჯვრის გამოსახულებას, ნიშანს - signum crucis. ნიშნავს აგრეთვე იმ ადგილს, სადაც ესა თუ ის ჯვარია დაარსებული. ამბობენ ხატში მივდივარ, ჯვარში მივდივარ ანუ ამა და ამ ჯვრის სალოცავში მივდივარ. ხატობა, ჯვარობა სინონიმებია. მაგრამ არ ამბობენ - გუდანის ხატი, ანატორის ხატი, ლაშარის ხატი, არამედ მხოლოდ გუდანი ჯვარი და ა. შ. თუ ჩავუღრმავდებით ამ ორი სიტყვის სემანტიკას: ჯვარი ნიშნავს უხილავ ღვთისშვილს, ანგელოზს, ხატი კი მის ხილულ გამოსახულებას, რომელიც შეიძლება იყოს ჯვარი (crux), მტრედი (რომელიც ქრისტიანობაში სულიწმიდის ხილული ნიშანია), ან „ნისლის კოტორი“, ცაზე გადავლილი ნათელი და სხვა.”[viii]

            როგორი იყო აღმოსავლეთ საქართველოს ქართველ მთიელთა ,,პანთეონი’’? ქართველ მთიელებს სწამდათ უზენაესი ღვთაება - დამბადებელი ანუ მორიგე ღმერთი, რომლის გამოსახვაც არ შეიძლებოდა და რომელსაც არ ჰქონდა სალოცავი. ის იყო ქვეყნიერების შემოქმედი და მმართველი. მას დამხმარედ ჰყავდა კვირია - ქვეყნის გამრიგე, რომელსაც სამართალი და მტყუან-მართლის გარჩევა ეკითხებოდა. დამბადებელს ჰყავდა თავისი ლაშქარი, რომელიც ღვთისშვილებისგან შედგებოდა. ღვთისშვილები მორიგე ღმერთისგან განსაკუთრებული ძალით იყვნენ დაჯილდოებულნი. ცოდნა ღვთისშვილთა ბუნების, ხასიათის, თავგადასავლის და რაოდენობის შესახებ საიდუმლოს წარმოადგენდა. ეს საიდუმლო ცოდნა ქართველ მთიელებს თაობიდან თაობამდე გადაეცემოდათ და ამ ცოდნის გადასაცემად მათ სპეციალური, საიდუმლო ენა ჰქონდათ შექმნილი. 1891 წელს ამ ცოდნისგან მხოლოდ მცირედი გაუმხილა თედო რაზიკაშვილს სახალხო მთქმელმა ბაბო უჩანაურმა. მისი გადმოცემით, მორიგე ღმერთს ღვთისშვილთაგან პირველად ბაადური შეუქმნია, შემდეგ კი თერღვაული, რომელიც ჩვიდმეტი ათასი წლის ყოფილა. ამის შემდეგ მორიგე ღმერთმა ქრისტეს კოპალას შექმნა დაავალა. ღვთისშვილთა საერთო რაოდენობა სამი ათასი ყოფილა. ღვთისშვილები ერთმანეთისგან განირჩეოდნენ ძალითა და ფუნქციით. დამხმარეებად მათ ჰყავდათ დობილები (მდედრობით სქესის არსებები), ასევე ზებუნებრივი შესაძლებლობების მწევრები და მგლები. მორიგე ღმერთმა ღვთისშვილებს რკინის ჩექმები და იარაღი მისცა, რათა მათ ბოროტების წინააღმდეგ ეომათ.[ix]

ზოგიერთი ღვთისშვილის წარმომავლობაზე ორგვარი თქმულება არსებობს - ერთი ვერსიის თანახმად, ღვთისშვილები თავდაპირველად ჩვეულებრივი ადამიანები იყვნენ, თუმცა ღვთისაგან გამორჩევის შემდეგ მათ უარყვეს ხორციელი, ცოდვილი ცხოვრება, მკაცრ ასკეტიზმს მიეცნენ, რის სანაცვლოდაც ღვთისაგან ზებუნებრივი ძალა მიიიღეს, ხოლო მეორე ვერსიის თანახმად, ღვთისშვილები პირდაპირ დამბადებელი ღმერთის კარიდან ანუ ზეციდან ეშვებოდნენ ადამიანთა დასახმარებლად. ვფიქრობ, ეს უკანასკნელი ვერსია უფრო არქაულია (პირველი უფრო ქრისტიანობის გავლენით შექმნილს ჰგავს). მათი ბინა იყო ქართული ოლიმპო - მყინვარწვერი. ერთი ხალხური გადმოცემის თანახმად, ,,პირველად მორიგემ რომ ხვთიშვილები ზეციდან გადმოუშვა, ისინი გერგეტს დააბინავა, გერგეტის მთის ძირში და ნებას არ აძლევდა, რომ ჯერ ხმელეთზე სახალხოდ გამოსულიყვნენ და მოქმედება დაეწყოთ. გადმოშვებულნი კი იმიტომ იყვნენ, რომ დევებთან უნდა ეწარმოებინათ ბრძოლა, რადგან დევები ხორციელთ ე. ი. ხალხს ანადგურებდნენ, ხოცავდნენ და ყოველნაირად ავიწროებდნენ მათ’’.[x]

აშკარაა რომ მყინვარი სრულიად არაჩვეულებრივ შთაბეჭდილებას ახდენდა მთიელებზე (და, საერთოდ, ყველა მნახველზე). ხშირად ნისლსა და ღრუბლებში ჩაძირული, ხან კი მზისგან გასხივოსნებული თავის თოვლიან, კლდოვან სხეულში სინათლისა და სიკეთის მხარეს მებრძოლ ღვთისშვილთა სამყოფელს ფარავდა, რომელიც ქართული მითოლოგიური ტრადიციის მიხედვით, ბეთლემის გამოქვაბული იყო (კვლავ ქრისტიანობის გავლენა). ღვთისშვილთა დედამიწაზე ჩამოსვლის მთავარი მიზეზი კაცობრიობის განსაკუთრებული გაჭირვება ყოფილა - უხსოვარ დროში ადამიანები დამონებული ჰყავდათ ზებუნებრივი ძალის კაციჭამია გოლიათებს - დევებს. ქართული ხალხური წარმოდგენის თანახმად, დევი უზარმაზარი, ადამიანისმაგვარი არსებაა უკუღმა შებრუნებული ფეხის ტერფებით. დევი არაჩვეულებრივ ფიზიკურ ძალას ფლობს, თუმცა სულელია და ადამიანს მისი მოტყუება ადვილად შეუძლია. მიუხედავად ამისა, ხალხის რწმენით, შორეულ წარსულში მათ თავიანთი ფიზიკური ძალის გამოყენებით, ადამიანების დამორჩილება შესძლეს. გარდა ამისა, დევები ფლობდნენ დიდ უპირატესობას - მჭედლობის ოსტატობას. ერთ-ერთი ხალხური გადმოცემის მიხედვით, ,,როშკის გორაზე იყვნენ დაბანაკებული დევები...მათ ჰქონდათ სამჭედლო და იმათ გარდა ხევსურეთში სხვა მჭედლები არ იყვნენ. ვინც მათთან მიიტანდა რამე საჭედს... ისინი ქალს სთხოვდნენ - ლამაზი ვინც იქნებოდა ოჯახში... მეტი გზა არ ჰქონდათ და უსრულებდნენ დევებს სურვილს.[xi] ერთხელ, ერთმა ხევსურმა საჭედის სანაცვლოდ დევებთან თავისი ლამაზი ცოლი გაგზავნა. ქალი დევებისგან ტირილით დაბრუნდა, იქ გაშვებას მოგეკალი, ის სჯობდაო. გამწარებულმა კაცმა გადაწყვიტა მორიგე ღმერთისთვის თავისი თეთრი ხარი დაეკლა და შემწეობა ეთხოვა. მსხვერპლშეწირვის შემდეგ ღმერთმა მისი ვედრება შეისმინა და როშკელი დევების წინააღმდეგ მეხისმტეხელი კოპალა გამოგზავნა.[xii] კოპალა განსაკუთრებული ძალით ყოფილა დაჯილდოებული, მორიგე ღმერთისგან მას ლახტი ჰქონდა ნაჩუქარი. ლახტი დარტყმისას მეხივით გრგვინავდა და ცეცხლს აფრქვევდა. რამდენიმე დიდი შერკინების შემდეგ (განსაკუთრებით სასტიკი ყოფილა კოპალას ბრძოლა გიგანტური აღნაგობის დევებთან - მუსასთან და ავთანდილთან) კოპალამ არა ერთი დევი მოკლა. ასე დაიწყო ბოროტების განდევნა და კაცთა სამოსახლოს დევების ბატონობისგან გათავისუფლება. კოპალას მიეშველნენ სხვა ძლევამოსილი ღვთისშვილები იახსარი, ბაადური, პირქუში და თერღვაული.

    სასტიკ ომში ღვთისშვილებმა დევების უმრავლესობა ან ამოხოცეს ან კაცთა სამოსახლოდან განდევნეს. მას შემდეგ დევებმა უსიერ ტყეებსა და ღრმა, მიწისქვეშა გამოქვაბულებში გადაინაცვლეს, სადაც აგრძელებენ ცხოვრებას და მხოლოდ ბნელ ღამეს გამოდიან გარეთ, რათა საკვები, სასურველია, გზააბნეული ადამიანი მოინადირონ. ქართული თქმულებები სავსეა ამგვარი ამბებით: მონადირეს უღრან ტყეში დაუღამდება. ღამის უსიერ ტყეში ის ცეცხლს ანთებს და გათენებას ელის. გვერდით ნანადირევი და თოფი (ძველად, ცხადია, მშვილდ-ისარი) უდევს. ირგვლივ გამეფებულ მდუმარებას მხოლოდ ცეცხლის ტკაცანი და ტყის ფრინველების ღამეული ხმები არღვევს. მოულოდნელად, მონადირეს ძალიან მძიმე ნაბიჯების ხმა ესმის. სიბნელეში ვერაფერს ხედავს, მაგრამ გრძნობს რომ კოცონს რაღაც უზარმაზარი უახლოვდება და მალევე ცეცხლის შუქზე გამოჩნდება ბალნით დაფარული კაცისმაგვარი გოლიათი შემზარავი გარეგნობით. დევი კოცონთან ჩამოჯდება და ცეცხლს მიეფიცხება. რამდენიმე წუთი დაძაბულ სიჩუმეში გადის (ან დევი მონადირის ნანადირევს შთანთქავს და მონადირეს ეშინია, მეც ზედ არ მიმაყოლოსო). მონადირე ხელს თოფისკენ აპარებს, სწრაფად მოიმარჯვებს იარაღს და დევს ესვრის. დევი ღრიალს იწყებს და მონადირეს უყვირის, მეორედაც მესროლეო, თუმცა გამოცდილმა მონადირემ იცის, რომ დევი მის მოტყუებას ცდილობს: მეორედ სროლის შემთხვევაში, დევი განიკურნება და მონადირეს ადვილად შეჭამს. ამის შემდეგ დევი გარბის და მონადირე საშინელ საფრთხეს თავს აღწევს. ძველი ქართული თქმულებების გადმოცემით, დევსა და ყოველგვარ ავსულს ყველაზე მეტად წმინდა გიორგის ხსენებისა ეშინია.

      დევებს ადამიანთან შეჯვარებაც შეეძლოთ. ერთ-ერთი ხალხური გადმოცემის თანახმად, ტყეში ძროხების საძებნელად წასულ ქალს გზად დევი შეხვედრია. დევი ამ ქალის მის ქმრად მოსჩვენებია (აქედან ცხადია, რომ დევებს მაქციობის უნარიც ჰქონდათ) და ქალთან დაწოლილა. ქალი დაფეხმძიმებულა და ორი ვაჟი შესძენია, მაგრამ რაც დრო გადიოდა და ვაჟები იზრდებოდნენ, სულ უფრო ნაკლებად ჰგავდნენ ისინი ადამიანებს. ტანზე ტანსაცმელს ვერ იჩერებდნენ, სხეულს ღორის ჯაგრისმაგვარი ბალანი უფარავდა, ხოლო ფეხის ტერფები უკუღმა ჰქონიათ შებრუნებული. ხუთი წლის ასაკში უკვე ორივეს ზორბა ტანი ჰქონდა (თან სულ წყალში მჯდარან, საჭმელსაც იქ ჭამდნენ). გადმოცემის თანახმად, ,,ქმარს ეს ბავშვები დაუხოცია, რას გვანან, ესენი ჩემი შვილები არ არიანო.’’[xiii]

ქართული მითოლოგიის მეორე, ალბათ, უფრო საშიში, ავსულია ქაჯი. ქართველის წარმოდგენით ქაჯი ბალნით დაფარული, გრძნეულებაში გაწაფული დემონური, ადამიანისმაგვარი არსებაა, გაცილებით ჭკვიანი და საშიში, ვიდრე დევი. ქაჯი ფლობს განსაკუთრებულ ზებუნებრივ ძალას და სიავითა და ბოროტებით გამოირჩევა. ქაჯებს აქვთ თავიანთი სამეფო - ქაჯავეთი. ქართული მითოლოგიური გადმოცემის თანახმად, ქაჯავეთის დასალაშქრად ღვთისშვილებს არაერთხელ ყოფილან, თუმცა ეს ბნელი სამეფო ჩვეულებრივი ადამიანისთვის მიუწვდომელია (თანამედროვე ენით რომ ვთქვათ, სხვა განზომილებაშია), რადგან როდესაც ღვთისშვილებს ქაჯავეთში სალაშქროდ ჩვეულებრივი ადამიანები მიჰყავდათ (მაგალითად, ისეთი გმირები, როგორებიც იყვნენ ხოგაის მინდი ან გახუა მეგრელაური), ეს გმირები იძულებული იყვნენ თავიანთი ფიზიკური სხეულები დაეტოვებინათ. სალაშქროდ მიმავალ ღვთისშვილებს მათი დამხმარე ადამიანის (თქმულებებში, ძირითადად, ხოგაის მინდი და გახუა ფიგურირებენ) სული სხეულიდან ამოჰყავდათ და ისე აგრძელებდნენ გზას. სხეულს კი სადღაც გამოქვაბულში ტოვებდნენ. ლაშქრობიდან დაბრუნებულთ გამოქვაბულში დატოვებული სხეულები ნახევრადგახრწნილ მდგომარეობაში ხვდებოდათ, რის გამოც მინდი და გახუა სხეულში დაბრუნებაზე უარს ამბობდნენ, თუმცა ღვთისშვილთა ბრძანებას ვერ გადავიდოდნენ, ამიტომ მათი სულები სხეულებს უბრუნდებოდნენ და გმირებიც ჩვეულებრივ ფიზიკურ არსებობას აგრძელებდნენ.        

ქართული მითოლოგიას სხვა მრავალი პერსონაჟიც ჰყავს. მაგალითად, ესენი არიან ალები და ჭინკები. ჭინკა ქართული მითოსის უნივერსალური პერსონაჟია. ეს არის პატარა, ბავშვისმაგვარი, ცელქი, მავნე და ონავარი არსება, რომელიც ტყეში ცხოვრობს (გურული თქმულებების მიხედვით, მამრობითი სქესის ჭინკას უზარმაზარი სასქესო ორგანო აქვს, რომელსაც მიწაზე დაათრევს). ჭინკები ტყეში გასულ ადამიანს ხვდებიან, ათასგვარი ხრიკებით მის მოტყუებასა და ჭკუიდან გადაცდენას ცდილობენ. ხშირად, სასტიკად სცემენ, ტყეში ტოვებენ, თვითონ კი გარბიან. ჭინკები წისქვილს ეტანებიან, წისქვილის ქვაზე სხდებიან, ერთობიან და თან ფქვილს ჭამენ. ერთი ხალხური გადმოცემის მიხედვით, ჭინკები წისქვილში მოსულან, სადაც მეწისქვილედ ყოფილა ვინმე კაჟინა. ჭინკებს მეწისქვილე კაჟინასთვის დაუძახიათ: ,,კაჟინა, კაჟინა, ცოლი არ გინდა, ცოლიო!’’ კაჟინა წისქვილიდან გამოვარდნილა და ჭინკებს გამოჰკიდებია, თუმცა ნახევარ წელიწადში საწყალი კაჟინა ავად გამხდარა და მომკვდარა (შესაძლოა აქ მინიშნებაა იმ გრძნეულ ძალაზე, რომელსაც ეს პატარა მავნე არსებები ფლობენ).[xiv]

ალი ქართული მითოლოგიის ერთობ მომხიბვლელი, იდუმალი, თუმცა სასტიკი არსებაა (ვფიქრობ, გარკვეული ელემენტებით, სვანურ დალს ენათესავება). ალი ტყის მშვენიერი ქალია. თუკი კაცი მის დაჭერას მოახერხებს, ალი მას ცოლად და მსახურად დაუდგება. როგორ შეიძლება ალის დაჭერა? მთელი მისი ჯადოსნური ძალა მის ფრჩხილებსა და თმებშია, თუკი კაცი მას ფრჩხილებსა და თმებს მოაჭრის და დაუმალავს, ალი მის მონა-მორჩილად იქცევა. ალის სახლში მომყვანი მამაკაცი მასთან ,,ქორწინდება’’ (კაცი მასთან შინაურულად, მცირე წრეში, ქორწილსაც კი იხდის). ალი მისი ოჯახის წევრად იქცევა. ტყიდან მოსული ველური არსება შინაურდება, ოჯახში ტრიალებს, სახლის ყოველგვარ საქმეს ასრულებს, ალაგებს, რეცხავს, საჭმელს ამზადებს, მოკლედ დიასახლისის ფასდაუდებელ საქმეს აკეთებს. თუ ალი თავის თმას და ფრჩხილს ვერ იპოვის, კაცთან რჩება, როგორც ერთგული ცოლი, თუმცა, თუკი მან თავისი თმა და ფრჩხილები მონახა, ოჯახიდან გაქცევასა და კვლავ თავის საუფლოში - ტყეში - დაბრუნებას ახერხებს.

ქართული მითოლოგიის თანახმად, ტყე მრავალი ღვთაებისა და სულის საუფლოა. ერთ-ერთი გამორჩეული მათგანია ოჩოპინტრე - ნადირთმფარველი, რომლის კულტიც, ძირითადად, აღმოსავლეთ საქართველოში იყო გავრცელებული. მართალია მას სამლოცველო არ ჰქონდა, მაგრამ მონადირეები დიდ პატივს მიაგებდნენ, სანთელს უნთებდნენ და შემწეობას შესთხოვდნენ. ოჩოპინტრე მამრობითი სქესის ღვთაებაა და, როგორც წესი, უხილავია, თუმცა ხანდახან, მონადირეებს მწყემსის სახით ეცხადებოდა და, ფშავური გადმოცემის თანახმად, ოჩოფეხებზე დადიოდა. მონადირე ოჩოპინტრეს ნებართვის გარეშე ნადირს ვერ მოკლავდა. ამიტომ ნადირობის წინ ნებისმიერი მონადირე ასე ლოცულობდა: ,,ოჩოპინტრე ბედნიერო! ნადირთ წმინდა ანგელოზო, ხელცარიელს ნუ დამაბრუნებ, მსუქანი ჯიხვი მომეცი!’’[xv] საინტერესოა, რომ მეათე საუკუნიდან ჩვენთვის ცნობილია ქართველი მხედართმთავარი გაბრიელ ოჩოპინტრეს ძე, დავით კურაპალატის ერთ-ერთი სარდალი. ვფიქრობ, ქართველი სარდლის მამის სახელი ირიბი დადასტურებაა იმისა, რომ ოჩოპინტრე ქართული მითოსის ერთ-ერთი უძველესი ღვთაებაა, რომელიც ქრისტიანობის გავლენას გადაურჩა და ხალხურ რელიგიას საუკუნეების განმავლობაში შემორჩა.  

სვანური მითოსიდან ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილია ნადირობის ქალღმერთი დალი. სვანური ხალხური გადმოცემების მიხედვით, დალს თეთრი სამოსი აცვია და ოქროს ნაწნავები აქვს. ის მშვენიერი, თუმცა ამავე დროს სასტიკი და მრისხანე ღვთაებაა. მისი საცხოვრისი გამოქვაბულია, რომელიც მაღლა მთებში მდებარეობს. ეს გამოქვაბული ოქროსია და მზეზე მეტად ბრწყინავს. დალის სექსუალური ურთიერთობა აქვს მთებში სანადიროდ გასულ მამაკაცებთან, რომლებსაც პირობას ადებინებს, არ გათქვან მისი საცხოვრებელი ადგილი (პირობის დარღვევის შემთხვევაში ამ მამაკაცებს კლავს). დალი არ არის მხოლოდ ერთი, არამედ სვანურმა გადმოცემებმა რამდენიმე დალის არსებობა იცის. ისინი ჯიხვებს პატრონობენ და მონადირეებს მხოლოდ განსაზღვრული რაოდენობის ჯიხვების მოკვლის უფლებას აძლევენ, ურჩ მონადირეებს კი კლდიდან აგდებენ.[xvi]

სვანური, და მე ვიტყოდი, საერთოდ, მსოფლიო მითოლოგიის, ერთ-ერთი ყველაზე იდუმალი გმირია ქამერდე. რთულია ითქვას რა სახის მითოლოგიურ პერსონაჟთან გვაქვს, ამ შემთხვევაში, საქმე. კეთილია თუ ბოროტი? ტყის კაცია (როგორც მაგალითად მეგრული ოჩოკოჩი) თუ ტყის სული (თუ სული, რომელიც ზოგადად ბუნებას განასახიერებს ტოლკინის ტომ ბომბადილივით)? ხალხური გადმოცემებიდან ცხადია, რომ ის ტყეში ცხოვრობს და უხილავია, თუმცა სხვადასხვა სახით ეცხადება ადამიანებს, ხშირად კი, ნაცნობის სახითაც. სპეციალური კვლევის გარეშე რთულია რაიმე დანამდვილებით ითქვას ამ მითოლოგიური პერსონაჟის ფესვებისა და ხასიათის შესახებ.

ქრისტიანული სარწმუნოების გავრცელების მიუხედავად სამეგრელო მრავალი არქაული, წარმართული რწმენა-წარმოდგენა და წეს-ჩვეულება შეინარჩუნა... მეგრული მითოლოგიური სამყარო უამრავი უცნაური და საინტერესო პერსონაჟითაა დასახლებული. კოლხეთი ოდითგანვე იყო დაფარული უსიერი ტყეებითა და გაუვალი ჭაობებით. ეს თვალუწვდენელი, იდუმალი, ადამიანისთვის, ხშირად, საშიში ადგილები ძველთაგანვე ამძაფრებდა ადამიანის ფანტაზიას და უღრან ტყეებსა და ღრმა ჭაობებს ათასგვარი სულებითა და ფანტასტიკური არსებებით დასახლებულად წარმოსახავდა. ეს იყო ,,შინისგან’’ განსხვავებული, გარე, მტრული სამყარო.[xvii] წყლით უხვ დასავლეთ საქართველოში, კერძოდ კი სამეგრელოში, ფართოდ იყო წყლის დედის კულტი გავრცელებული. ამავე კულტთანაა დაკავშირებული წყარიშმაფას თაყვანისცემა. წყარიშმაფა უხილავი არსებაა, ტყის სიღრმეში ცხოვრობს, დღე არ ჩნდება, მხოლოდ ღამე მშვენიერი ასულის სახით, რომელიც წყალში ბანაობს. ერთი მეგრული გადმოცემის მიხედვით ,,წყარიშმაფა ცხოვრობს ღელეში, ჭონჭყო ადგილებში, ტეხურში ის არ ცხოვრობს. ნახევარი (ქვევითა ნაწილი) თევზის ფორმისაა, ნახევარი (ზევითა ნაწილი) ქალისა. წყარიშმაფამ თუ წინ გაგიარა და და შენ მისი ნაკვალევი გადაკვეთე, უსათუოდ უჟმური შეგეყრება. წყარიშმაფა წყალში ცხოვრობს და უფრო თევზსა და ბაყაყს ჰგავს. ადამიანს ავადმყოფობას შეყრის ხოლმე.’’[xviii] რადგანაც სამეგრელო ზღვას ესაზღვრებოდა, აქ იყო გავრცელებული ზღვის ღვთაებათა კულტი - ზღვის ნენე ანუ ზღვის დედა და მესეფეები. მესეფეები ზღვაში მცხოვრები არსებები იყვნენ. ისინი ოქტომბერ-ნოემბერში ზღვიდან ამოდიოდნენ და მომავალი წლის ამინდსა და მოსავლიანობას განსაზღვრავდნენ. მესეფეები სრულიად არაჩვეულებრივი ჯადოსნური ძალით იყვნენ დაჯილდოებულნი და ტყის ნადირზე დიდი ძალაუფლება ჰქონდათ (ტყის ნადირი და ფრინველი მათ ემორჩილებოდა). მათ სასახლე ტყის სიღრმეში ედგათ, სადაც, იშვიათი გამონაკლისის სახით, ჩვეულებრივ ადამიანსაც შეეძლო მოხვედრა (მეგრული ხალხური გადმოცემები ამ სასახლეს და იქ არსებულ სრულიად ფანტასმაგორიულ ვითარებას ძალიან მომხიბლავად და ცოცხლად აღწერს).

მეგრული მითოლოგიის ცნობილი პერსონაჟები არიან ტყაშმაფა და ოჩოკოჩი. ტყაშმაფა ტყის ასულია, ხოლო - ოჩოკოჩი ტყის კაცი. ხალხური თქმულებების თანახმად, ბანჯგვლიანი ოჩოკოჩი მშვენიერი ტყაშმაფას შესაპყრობად მოსდევს, ამ დროს მას მონადირე შველის. მაგალითად, ერთი თქმულება მოგვითხრობს თუ როგორ გადაარჩინა მონადირე მახუტელამ ტყაშმაფა. ერთ დღეს მახუტელა ტყეში სანადიროდ წასულა. მუხის ხეზე ავიდა, თოფი მოიმარჯვა და ნადირს დაუწყო ცდა. ამ დროს მახუტელამ ქალის კივილი გაიგო. მან თეთრად მოსილი ქალი დაინახა კოჭებამდე ჩამოშვებული თმით, რომელსაც უკან ტყის ბანჯგვლიანი კაცი, ოჩოკოჩი, მოსდევდა. ,,მახუტელა, შე მკვდარო, მომეშველეო!’’ - ყვიროდა ქალი. მახუტელამ ოჩოკოჩს თოფიდან ესროლა. ოჩოკოჩი აღრიალდა, კიდევ მესროლეო. მახუტელამ იცოდა, კიდევ თუ ესროდა, პირველი ჭრილობა გაუმთელდებოდა, ამიტომ აღარ უსვრია. ოჩოკოჩი გაიქცა და ტყაშმაფა გადარჩა. ტყაშმაფა მახუტელას საყვარელი გახდა და მას სახლში აკითხავდა. გადარჩენის გამო ტყაშმაფამ მახუტელა დალოცა, რის შემდეგაც მახუტელა სახელგანთქმული მონადირე გამხდარა.[xix]

სამეგრელოში არსებობდა ბევრი ხატი ანუ სალოცავი აშკარად წინარექრისტიანული ფესვებით. მაგალითად, სოფელ ჯიხაშკარის მახლობლად შემორჩენილი ყოფილა მოედანი სახელწოდებით მისარონ-კარი, რომელზეც ჯეგე-მისარონის ხის პატარა სამლოცველო მდგარა. ჯეგე-მისარონის სამლოცველოები იყო სამეგრელოს სხვა მხარეებშიც. სერგი მაკალათიას დასკვნით, აშკარაა ჯეგე-მისარონის კულტის წარმომავლობა მითრას კულტისგან[xx] ჯეგე-მისარონის გარდა მეგრელები თაყვანს სცემდნენ ნაყოფიერების ღვთაებას - კაპუნიას,[xxi] რომელსაც საქონლის გამრავლებასა და კარგად ყოფნას შესთხოვდნენ და ღვთაებას ღორს სწირავდნენ.

ქართულ ხალხურ რელიგიაზე სამი შეხედულება ჩამოყალიბდა. პირველი შეხედულების თანახმად (მაგალითად, ივ. ჯავახიშვილი, ვერა ბარდაველიძე და ა.შ.) ქართული ხალხური რელიგიის შესწავლის შედეგად ჩვენ შეგვიძლია წარმართული რელიგიის რეკონსტრუქცია, განსაკუთრებით თუ მივმართავთ მთის ტრადიციებს. მეორე შეხედულების მიხედვით (ზურაბ კიკნაძე), არავითარი წარმართული ელემენტები შემორჩენილი ქართულ ხალხურ რელიგიაში არაა, თუნდაც ქართველ მთიელთა სარწმუნოებაში, არამედ ეს რწმენა-წარმოდგენები, უბრალოდ, ქრისტიანობის გახალხურებული ვარიანტია და არავითარი არქაული ფესვების ძიებას ამ რელიგიაში აზრი არ აქვს, და არსებობს მესამე, უფრო კომპრომისული, შეხედულება (მაგ., კანადელი ანთროპოლოგისა და ენათმეცნიერის, კევინ ტუიტის, მიერ გამოთქმული),[xxii] რომლის მიხედვითაც ქართულ ხალხურ რელიგიაში არსებობს როგორც უძველესი წარმართული ფენა, ასევე ქრისტიანობის გახალხურებული ელემენტებიც. მე ამ უკანასკნელ შეხედულებას ვიზიარებ.

            ჩემი აზრით, პირველი მოსაზრება ძალიან ოპტიმისტურად აფასებს ეთნოგრაფიული მასალების სანდოობის ხარისხს. ზეპირ გადმოცემებთან მკვლევარს განსაკუთრებული სიფრთხილე მართებს, რადგან ზეპირი გადმოცემა ფორმას და, ხშირად, შინაარსსაც კი ერთი თაობის მანძილზე იცვლის. შესაბამისად, რთულია ითქვას, რა სახის და მასშტაბების იყო ქრისტიანობის კვალი ქართულ წარმართულ რელიგიაზე, როგორ შეიცვალა ქართული წარმართული რელიგია ქრისტიანული რწმენა-წარმოდგენების ზეგავლენის შედეგად. ყოველგვარ ეჭვგარეშეა, რომ მრავალი ხალხური რწმენა სწორედ საეკლესიო რიტუალიდან და დოგმატური ღვთისმეტყველებიდან მოდის და ამის დასტური ფოლკლორში უხვადაა, მაგრამ ჩაანაცვლა თუ არა ყველგან წმინდა გიორგის კულტმა მთვარის კულტი? იყო თუ არა მთვარე მთელი ქართლისთვის უზენაესი ღვთაება? შეგვიძლია თუ არა ჩვენ ვთქვათ, რომ ივ. ჯავახიშვილისა და ვერა ბარდაველიძის მიერ ,,აღდგენილი’’ ქართული წარმართული პანთეონის ,,სამება’’ ისტორიულ რეალობას შეესაბამება? ჩემი აზრით, ამგვარი მოსაზრებები სუსტ არგუმენტებზეა დამყარებული და არ ითვალისწინებს საუკუნეების განმავლობაში მომხდარ უამრავ ცვლილებას, რომელსაც ადგილი ჰქონდა ხალხურ რელიგიაში და, მათ შორის, მთაშიც, სადაც ბევრი არქაული წეს-ჩვეულების შენახვის მიუხედავად, მრავალი ცვლილება ხდებოდა და იქაურობა არც ბარის ძლიერი ზეგავლენისგან იყო დაცული, მაგრამ არის თუ არა ამის საწინააღმდეგოდ ზურაბ კიკნაძის მიერ გამოთქმული მოსაზრება სწორი? მე მგონია, რომ არა. მაგ., აღმოსავლეთ საქართველოს მთისა თუ ბარის ხალხურ რელიგიაში შემორჩენილია ბევრი იმგვარი ელემენტი, რომელსაც ვერაფრით დავაკავშირებთ ქრისტიანობასთან. კევინ ტუიტის კვლევის შედეგად, ვფიქრობ, სრულიად აშკარაა რომ კოპალა ძველი ინდოევროპული სინათლისა და ჭექა-ქუხილის ღვთაების კულტის ნაშთია.[xxiii] რითი შეიძლება აიხსნას დალის, ჯეგე-მისარონის, კაპუნიას, მესეფეების და სხვა ღვთაებათა წარმომავლობა? საინტერესოა, ოჩოპინტრეს არსებობა როგორ შეიძლება აიხსნას ქრისტიანული წარმომავლობით? ან ქართული მითოლოგიის ავსულთა მთელი გალერეა (მაგ., რომელი ქრისტიანული ელემენტისგან წარმოიშვა დევი, ჭინკა, ალი?)

    შესაბამისად, ჩემი აზრით, მართალია ქართულმა ხალხურმა რელიგიამ ძველი წარმართული რელიგიის ზოგიერთი ელემენტი შემოინახა, მაგრამ ეს არ ნიშნავს იმას თითქოს ჩვენ, მეტნაკლებად სრული სახით, ძველი ქართლის ან ეგრისის (ან, მით უმეტეს, წინარექართველური) წარმართული რელიგიის აღდგენა შეგვეძლოს. ცხადია, ძველი ქართლისა და ეგრისის სამეფო სახლებს ექნებოდათ რაიმე სახის ოფიციალური კულტი, თუმცა დღეის მონაცემებით ძნელია დავადგინოთ რომელ ღვთაებებს ეთაყვანებოდნენ ეს სამეფო სახლები და რამდენად ძლიერი იყო ამ ,,სამეფო კულტების’’ გავლენა ადგილობრივ თემთა რელიგიურ მსოფლმხედველობაზე. ამიტომ, თუკი შუა საუკუნეებსა და მეცხრამეტე-მეოცე საუკუნეებზე ვსაუბრობთ, მე ვარჩევდი გამოვიყენო სახელწოდება ,,ქართული ხალხური რელიგია’’ და არა ,,ქართული წარმართობა’’. ქართულმა წარმართობამ, როგორიც არ უნდა ყოფილიყო ის, საქართველოს გაქრისტიანების შემდეგ დაასრულა არსებობა. ამის შემდეგ მოსახლეობის ფართო ფენებში გვაქვს სინკრეტული, ქრისტიანობისა და წარმართობის ნაზავით შექმნილი ხალხური სარწმუნოება.

ასეა თუ ისე, კიდევ ერთხელ გავიმეორებ, რომ ქართული ხალხური რელიგია ძველი ქართული კულტურის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო და ნათელი მხარეა. დღეს, თანამედროვე პოპკულტურის გავლენის შედეგად, ბევრმა იცის ბერძნული თუ გერმანული მითოლოგიის ისეთი ცნობილი პერსონაჟები, როგორებიც არიან ზევსი, პოსეიდონი, ათენა, აფროდიტე, თორი, ლოკი, ელფები, ჯუჯები, ტროლები, გობლინები და ა.შ. თუმცა საკუთარი გამოცდილებით ვიცი, რომ თვით საქართველოშიც კი ქართული მითოსის, ქართული მითოლოგიის პერსონაჟების შესახებ ცოდნა ძალიან მწირია. ამიტომ მიმაჩნია, რომ ქართული მითოლოგიის, ქართული ხალხური რელიგიის საფუძვლიანი კვლევა, პოპულარიზაცია და მომავალი თაობებისთვის გაცნობა აუცილებელი საქმეა.                    

 

---

[i] ზურაბ კიკნაძე, ქართული მითოლოგია, I: ჯვარი და საყმო, თბ. 2016, 130.

[ii] უფრო რთულადაა საქმე გაცისა და გაიმის შემთხვევაში. ნიკოლოზ ნიკოლოზიშვილის მოსაზრებით გა (გაიმი) მიწის ქალღმერთი იყო, ხოლო გაცი მისი გამნაყოფიერებელი მამაკაცური ბუნების ღვთაება, ნიკოლოზ ნიკოლოზიშვილი, ქართლი ელინიზმისა და ქრისტიანობის სათავეებთან ,,მოქცევაჲ ქართლისაჲსა’’ და ,,ქართველ მეფეთა ცხოვრების’’ მიხედვით, ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატის სამეცნიერო ხარისხის მოსაპოვებლად წარმოდგენილი დისერტაცია, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი, თბ. 2006, 87-88.

[iii] ივანე ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. I (თბ. 1951), 52.

[iv] Вера Бардавелидзе, Древнейшие религиозные верования и обрядовое графическое искусство грузинских племен, Тб. 1957, 33.

[v] სერგი მაკალათია, სამეგრელოს ისტორია და ეთნოგრაფია, თბ. 1941, 292.

[vi] ივანე ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, 45-46

[vii] ზურაბ კიკნაძე, ქართული მითოლოგია, 244-251.

[viii] პირადი მიმოწერა ფეისბუკზე (2020 წლის 11 ივლისი).

[ix] მიხეილ ჩიქოვანი, ბერძნული და ქართული მითოლოგიის საკითხები, თბ. 1971, 123-126, 168.

[x] აპოლონ ცანავა (რედ.), ქართული მითოლოგია, თბ. 1992, 4.

[xi] აპოლონ ცანავა, ქართული მითოლოგია, 4.

[xii] აპოლონ ცანავა, ქართული მითოლოგია, 5.

[xiii] აპოლონ ცანავა, ქართული მითოლოგია, 62.

[xiv] აპოლონ ცანავა, ქართული მითოლოგია, 107-109.

[xv] აპოლონ ცანავა, ქართული მითოლოგია, 78.

[xvi] აპოლონ ცანავა, ქართული მითოლოგია, 37.

[xvii] ნინო აბაკელია, უძველესი კოსმოგონიური კონცეპტი და არქაული რელიგიური სიმბოლოები ქართველთა კულტურულ მეხსიერებაში, თბ. 2017, 72.

[xviii] აპოლონ ცანავა, ქართული მითოლოგია, 104.

[xix] აპოლონ ცანავა, ქართული მითოლოგია, 89.

[xx] სერგი მაკალათია, სამეგრელოს ისტორია და ეთნოგრაფია, 304-307.

[xxi] სერგი მაკალათია, სამეგრელოს ისტორია და ეთნოგრაფია, 308-309.

[xxii] Kevin Tuite, “Highland Georgian Paganism: Archaism or Innovation?” Annual of the Society for the Study of the Caucasus 6/7 (1996), 79-91.

[xxiii] Kevin Tuite, “Lightning, Sacrifice, and Possession in the Traditional Religions of the Caucasus,” Anthropos, Part I (99): 143-159.